📖 Bài 30: Nguyên sinh vật - lớp 6

Các em có bao giờ tự hỏi, trong một giọt nước ao hay hồ múc lên trông có vẻ trong vắt, thực chất ẩn chứa những gì không? Hôm nay, chúng ta sẽ soi giọt nước ấy dưới kính hiển vi để làm quen với những "cư dân" đầu tiên của nhóm sinh vật nhân thực qua Bài 30: Nguyên sinh vật.

[Hình minh họa Một giọt nước ao được phóng to qua một chiếc kính lúp khổng lồ. Bên trong giọt nước là những sinh vật nhỏ xíu, trong suốt với nhiều hình thù kì lạ (như hình chiếc giày, hình có roi dài, hình dạng biến đổi liên tục) đang bơi lội tung tăng. Một bạn nhỏ đang tròn xoe mắt ngạc nhiên quan sát.]

I. Đa dạng nguyên sinh vật

Hầu hết nguyên sinh vật là những cơ thể đơn bào, nhân thực, có kích thước siêu nhỏ (kích thước hiển vi). Tuy nhiên, cũng có một số ít loài có cấu tạo đa bào và nhìn thấy được bằng mắt thường.

Thế giới nguyên sinh vật vô cùng đông đúc và có hình dạng, cách di chuyển vô cùng phong phú:

• Trùng roi xanh: Có một chiếc roi dài như cái đuôi để bơi lội trong nước.
• Trùng biến hình (Amip): Giống như một khối thạch dẻo, hình dạng luôn thay đổi. Chúng di chuyển và bắt mồi bằng cách tạo ra các "chân giả".
• Trùng giày: Bề ngoài nhìn giống một chiếc đế giày, xung quanh cơ thể có rất nhiều lông bơi nhỏ li ti giúp chúng lướt đi trong nước.
• Tảo (như tảo lục đơn bào, tảo silic): Có chứa chất diệp lục (như thực vật) giúp chúng có khả năng tự quang hợp.

[Minh họa một số nguyên sinh vật. Gồm: Trùng roi xanh (màu xanh lá, có roi dài), Trùng biến hình (màu xám nhạt, hình thù bất định), Trùng giày (màu xanh dương nhạt, hình chiếc dép có lông bơi xung quanh), và Tảo lục đơn bào (các khối cầu màu xanh lục).]

II. Vai trò của nguyên sinh vật (Là "Bạn")

Mặc dù nhỏ bé, nhưng nguyên sinh vật, đặc biệt là các loài tảo, đóng những vai trò không thể thay thế:

• Trong tự nhiên: Tảo quang hợp cung cấp một lượng lớn khí oxygen cho các loài động vật dưới nước hô hấp. Chúng cũng là nguồn thức ăn dồi dào cho các động vật lớn hơn (như cá, tôm).
• Đối với con người: Một số loại tảo có giá trị dinh dưỡng rất cao, được sử dụng để chế biến thành thực phẩm chức năng (như tảo xoắn Spirulina), làm thạch, hoặc dùng trong công nghiệp sản xuất chất dẻo, chất khử mùi, đồ trang sức.... Ngoài ra, nguyên sinh vật còn tham gia vào hệ thống xử lí nước thải và là sinh vật "chỉ thị" báo hiệu độ sạch của môi trường nước.

(Góc "Em có biết?"): Các em có từng nghe đến hiện tượng "thủy triều đỏ" làm nước biển đổi màu cam đỏ và cá chết hàng loạt chưa? Đó chính là do một số loài tảo sinh sản quá nhanh (còn gọi là tảo nở hoa) làm cạn kiệt oxygen và tiết ra chất độc giết chết các sinh vật biển đấy!.

[Khung trên là vai trò có lợi: Hình ảnh đĩa thạch rau câu màu đỏ bắt mắt và bột thực phẩm chức năng từ tảo (mô phỏng Hình 30.2). Khung dưới là tác hại: Hình ảnh hiện tượng "thủy triều đỏ" trên biển làm nước có màu đỏ sẫm kì lạ]

III. Một số bệnh do nguyên sinh vật (Là "Thù")

Bên cạnh những loài có ích, cũng có những nguyên sinh vật sống kí sinh và gây ra các căn bệnh vô cùng nguy hiểm cho con người và động vật:

1. Bệnh sốt rét

• Thủ phạm: Do Trùng sốt rét (Plasmodium) gây ra.
• Cách lây truyền: Qua vết đốt của vật trung gian truyền bệnh là con muỗi Anophen. Trùng sốt rét chui vào máu, sinh sản trong tế bào gan rồi xâm nhập, phá huỷ các tế bào hồng cầu.
• Biểu hiện: Người bệnh bị sốt cao, rét run và đổ nhiều mồ hôi.

2. Bệnh kiết lị

• Thủ phạm: Do Trùng kiết lị (Amip lị) gây ra.
• Cách lây truyền: Qua đường tiêu hoá (khi ta ăn phải thức ăn hoặc uống nước có chứa bào xác của trùng kiết lị). Chúng chui vào thành ruột của người, chui khỏi bào xác và phá huỷ niêm mạc ruột để "ăn" hồng cầu.
• Biểu hiện: Đau bụng dữ dội, đi ngoài phân có lẫn máu và chất nhầy, cơ thể mệt mỏi, nôn ói.

⚠️ Góc phòng bệnh (Em cần biết): Để không bị các loài nguyên sinh vật gây bệnh này "tấn công", các em phải luôn nhớ nguyên tắc: Ăn chín, uống sôi, rửa tay sạch sẽ (để phòng bệnh kiết lị lây qua đường tiêu hóa) và mắc màn khi ngủ, diệt muỗi, giữ gìn vệ sinh môi trường sống (để phòng bệnh sốt rét lây qua đường máu) nhé!.

[Phòng bệnh cho bé. Nửa bên trái là hình ảnh một bạn nhỏ đang ngủ trong chiếc màn màu trắng cẩn thận để chống muỗi đốt (phòng sốt rét). Nửa bên phải là hình ảnh rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước và một bàn thức ăn được đậy lồng bàn kín (phòng bệnh kiết lị).]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi nhớ lại những kiến thức quan trọng nhất của bài học hôm nay:

1. Nguyên sinh vật có hình dạng rất đa dạng, hầu hết là cơ thể đơn bào, nhân thực, có kích thước hiển vi.
2. Nhiều loài nguyên sinh vật có lợi (như tảo cung cấp oxygen và làm thức ăn), nhưng cũng không ít loài gây bệnh nguy hiểm cho con người (như trùng sốt rét, trùng kiết lị).
3. Biện pháp phòng tránh bệnh tốt nhất là vệ sinh cá nhân, vệ sinh ăn uống và bảo vệ môi trường sống thật sạch sẽ.

Bài học khám phá thế giới nguyên sinh vật của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc rồi. Các em đã biết vì sao đi ngủ nhất định phải buông màn chưa nào? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 30" ở phía trên hệ thống Gogoedu để củng cố kiến thức và chuẩn bị cho Bài 31: Thực hành quan sát nguyên sinh vật nhé! Hẹn gặp lại các em!