📖 Bài 9: Sự đa dạng của chất - lớp 6

Hôm nay, thầy/cô trò chúng ta sẽ bước sang một chương hoàn toàn mới: Chương II - Chất quanh ta, và bài học mở đầu là Bài 9: Sự đa dạng của chất.

Các em hãy nhìn xung quanh mình xem: cuốn sách, cái bút, li nước, cái bàn, hay thậm chí là không khí chúng ta đang hít thở... tất cả chúng tạo nên một thế giới vô cùng đa dạng. Vậy chúng được tạo nên từ đâu? Làm sao để nhận biết sự khác nhau giữa chúng? Chúng ta sẽ cùng nhau tìm câu trả lời ngay bây giờ nhé!

[Hình minh hoạ thể hiện một thế giới thu nhỏ trong một quả cầu pha lê. Bên trong quả cầu có: một ngọn núi đá vôi, một chú sư tử đang gầm, một ổ bánh mì, một li nước ngọt có gas và một cây cầu sắt.]

I. Chất quanh ta

Thế giới xung quanh chúng ta bao gồm vô số các vật thể. Tùy theo cách phân loại, các em có thể chia chúng thành các nhóm sau:

• Vật sống và vật không sống:
  • Vật sống là những vật có khả năng trao đổi chất với môi trường, lớn lên và sinh sản (ví dụ: con chó, cái cây, con người,...).
  • Vật không sống thì không có các khả năng đó (ví dụ: cái bàn, cây cầu, hòn đá,...).
• Vật thể tự nhiên và vật thể nhân tạo:
  • Vật thể tự nhiên có sẵn trong tự nhiên (như ngọn núi, dòng sông).
  • Vật thể nhân tạo là do con người tạo ra (như ô tô, điện thoại).

Và điều quan trọng nhất các em cần nhớ: Tất cả các vật thể đều được tạo thành từ một hay nhiều chất.

• Ví dụ: Giọt nước (vật thể) được tạo thành từ một chất là nước; cây kem (vật thể) lại được làm từ nhiều chất như nước, đường, sữa,...

Khoa học hiện nay đã biết tới hàng chục triệu chất khác nhau. Có những chất có sẵn trong tự nhiên (nước, muối khoáng, dầu mỏ,...), nhưng cũng có vô vàn chất do con người tự tổng hợp, điều chế ra (như các loại dược phẩm, mĩ phẩm, sơn,...).

II. Một số tính chất của chất

Mỗi chất đều có những "đặc điểm nhận dạng" riêng biệt, giúp chúng ta không bị nhầm lẫn chất này với chất khác. Người ta chia các đặc điểm đó thành 2 loại tính chất:

1. Tính chất vật lí Đây là những tính chất mà các em có thể nhận biết bằng các giác quan (mắt nhìn, mũi ngửi, lưỡi nếm) hoặc dùng các dụng cụ đo lường đơn giản (như nhiệt kế).

• Ví dụ: Thể của chất (rắn, lỏng, khí), màu sắc, mùi, vị, nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôi, khả năng dẫn điện, dẫn nhiệt,... đều là tính chất vật lí.
• Nước tinh khiết là chất lỏng, không màu, không mùi, không vị, đun đến 100°C thì sôi, làm lạnh đến 0°C thì đông đặc thành nước đá. Đây chính là các tính chất vật lí của nước.

2. Tính chất hoá học Đây là khả năng mà một chất có thể biến đổi để tạo ra một chất hoàn toàn mới.

• Ví dụ 1: Than đá có màu đen, khi cháy (tác dụng với oxygen) sẽ biến thành khí carbon dioxide không nhìn thấy bằng mắt thường và để lại tro tàn. Sự sinh ra khí mới này là tính chất hoá học.
• Ví dụ 2: Chiếc đinh sắt để ngoài không khí ẩm lâu ngày sẽ bị gỉ, biến thành một lớp vảy màu nâu đỏ, giòn và xốp. Sắt đã biến đổi thành chất khác.

[Phần bên trái "Tính chất vật lí" (màu xanh lam) có hình ảnh một viên nước đá đang tan chảy thành nước lỏng (đo bằng nhiệt kế). Phần bên phải "Tính chất hoá học" (màu cam) có hình ảnh một chiếc đinh sắt màu xám bạc, có mũi tên chỉ sang hình ảnh một chiếc đinh sắt bị gỉ sét màu nâu đỏ, bong tróc.]

Góc thực hành ảo (Gogoedu): Khám phá Đường và Muối ăn

Các em hãy tương tác lên màn hình, chúng ta sẽ cùng làm một thí nghiệm nhỏ nhé:

1. Quan sát: Muối ăn và đường đều ở thể rắn, màu trắng, vị khác nhau (đường ngọt, muối mặn), cả hai đều tan tốt trong nước. Đây là các tính chất vật lí.
2. Đun nóng (thử tính chất hoá học): Các em hãy đặt hai bát sứ (một bát chứa muối, một bát chứa đường) lên bếp đun:
   • Với muối: Muối chỉ nổ lách tách, khi tắt bếp để nguội, nó vẫn là muối (không có chất mới tạo thành).
   • Với đường: Đường sẽ chảy lỏng, chuyển dần sang màu nâu vàng (caramen), sủi bọt, bốc khói và cuối cùng nếu đun lâu sẽ biến thành một khối màu đen sẫm có mùi khét. Đường đã biến đổi hoàn toàn thành chất khác! Sự biến đổi này chính là tính chất hoá học của đường.

[Hình minh hoạ hai chiếc bát sứ nhỏ đặt trên lưới tản nhiệt nung bằng đèn cồn. Bát bên trái chứa muối trắng vẫn giữ nguyên màu sắc. Bát bên phải chứa đường đang bị đun nóng chảy thành hỗn hợp màu đen sẫm, hơi bốc khói lên.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy lấy vở ra và ghi nhớ thật kĩ 4 gạch đầu dòng sau đây nhé:

1. Chất tạo nên vật thể. Ở đâu có vật thể là ở đó có chất.
2. Mỗi chất đều có các tính chất vật lí và tính chất hoá học nhất định, đặc trưng cho chất.
3. Các tính chất như thể (rắn, lỏng, khí), màu sắc, mùi, vị, nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôi, tính dẫn điện, dẫn nhiệt,... là các tính chất vật lí.
4. Sự biến đổi của một chất tạo ra chất mới thể hiện tính chất hoá học của chất đó.

Bài học thú vị của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc rồi. Việc phân biệt được đâu là tính chất vật lí, đâu là tính chất hóa học rất quan trọng đấy. Các em hãy nghỉ ngơi vài phút rồi nhấp vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 9" ở phía trên để củng cố ngay kiến thức và tích lũy điểm thưởng nhé! Hẹn gặp lại các em ở Bài 10!