📖 Bài 16: Hỗn hợp các chất. - lớp 6

Hôm nay chúng ta sẽ bước sang một chương hoàn toàn mới: Chương IV - Hỗn hợp. Tách chất ra khỏi hỗn hợp. Và bài học mở đầu là Bài 16: Hỗn hợp các chất.

Trước khi bắt đầu, các em hãy nghĩ đến li nước cam hoặc li nước chanh giải khát mà chúng ta hay uống. Li nước cam đó có phải là nước tinh khiết không, hay nó chứa những chất gì bên trong? Tại sao khi pha thêm nước vào cốc nước cam, màu và vị của nó lại thay đổi? Chúng ta cùng đi tìm câu trả lời qua bài học hôm nay nhé!

[Một bạn học sinh đang vui vẻ pha một bình nước cam lớn. Trên bàn có các nguyên liệu: những quả cam tươi mọng nước, một bát đường trắng, một bình nước lọc trong suốt và một li nước cam đã pha xong có màu vàng cam đẹp mắt. Phía trên có các mũi tên hội tụ từ các nguyên liệu vào li nước cam, thể hiện sự kết hợp các chất.]

I. Chất tinh khiết và hỗn hợp

Mọi vật thể xung quanh chúng ta có thể chỉ chứa một chất duy nhất, nhưng cũng có thể chứa nhiều chất khác nhau trộn lẫn.

1. Chất tinh khiết Chất tinh khiết là chất chỉ được tạo ra từ một chất duy nhất và có những tính chất xác định không bao giờ thay đổi.

• Ví dụ: Nước cất (dùng trong y tế) luôn sôi ở $100^\circ C$ và nóng chảy ở $0^\circ C$. Khí oxygen trong bình dưỡng khí luôn hoá lỏng ở $-183^\circ C$ và hoá rắn ở $-218^\circ C$. Nước cất, bạc, oxygen tinh khiết chính là những ví dụ điển hình của chất tinh khiết.

2. Hỗn hợp Ngược lại với chất tinh khiết, hỗn hợp chứa từ hai chất trở lên. Tính chất của hỗn hợp có thể thay đổi tuỳ thuộc vào thành phần và tỉ lệ các chất có trong nó.

• Ví dụ: Nước đường, nước cam, nước muối hay nước biển đều là hỗn hợp. Trong cốc nước cam có nước, đường, axit hữu cơ, tinh dầu,... Nếu em cho thêm nhiều đường thì hỗn hợp sẽ ngọt hơn, cho thêm nhiều nước thì hỗn hợp sẽ nhạt màu và nhạt vị đi.

II. Dung dịch

(Góc thực hành ảo Gogoedu): Các em hãy tương tác trên màn hình, xúc một thìa đường cho vào cốc nước tinh khiết và dùng thìa khuấy đều nhé. Điều gì đã xảy ra? Những hạt đường biến mất và chúng ta thu được "nước đường".

• Trong quá trình này, đường là chất tan, còn nước là dung môi hoà tan đường.
• Nước đường tạo thành trong suốt, đồng nhất ở mọi vị trí, được gọi là dung dịch.

Vậy, các em hãy ghi nhớ định nghĩa: Dung dịch là một hỗn hợp đồng nhất của dung môi và chất tan. (Ví dụ: Nước muối, dấm ăn, nước giải khát có gas đều là các dung dịch).

[Ảnh mô phỏng quá trình tạo dung dịch. Gồm 3 hình nhỏ liên tiếp: Hình 1 là một thìa "Đường" (chú thích: Chất tan). Hình 2 là một cốc "Nước tinh khiết" (chú thích: Dung môi). Hình 3 là hình ảnh thìa đường đang được đổ vào cốc nước và khuấy đều tạo thành "Nước đường" (chú thích: Dung dịch - Hỗn hợp đồng nhất).]

III. Huyền phù và nhũ tương

Nếu mọi thứ trộn vào nhau đều hoà tan hoàn toàn và đồng nhất thì thế giới lại đơn giản quá. Có những chất khi trộn vào nhau lại không tạo thành dung dịch.

1. Huyền phù Các em thử lấy một thìa bột sắn (hoặc đất cát) cho vào cốc nước và khuấy lên. Bột sắn không tan hoàn toàn mà lơ lửng trong nước làm cốc nước đục ngầu, nếu để yên một lúc, bột sắn sẽ lắng xuống đáy. Hỗn hợp các hạt chất rắn lơ lửng trong chất lỏng như vậy gọi là huyền phù. Huyền phù là một hỗn hợp không đồng nhất. (Ví dụ: nước phù sa, nước bột màu,...).

2. Nhũ tương Tương tự, nếu các em cho dầu ăn vào nước và lắc mạnh, dầu ăn không tan trong nước mà bị xé nhỏ thành các giọt chất lỏng lơ lửng trong nước. Hỗn hợp gồm các giọt chất lỏng lơ lửng trong một chất lỏng khác được gọi là nhũ tương. Nhũ tương cũng là hỗn hợp không đồng nhất. (Ví dụ: sốt mayonnaise, mĩ phẩm dạng kem,...).

[Hình minh hoạ so sánh 3 loại hỗn hợp đặt cạnh nhau trên bàn thí nghiệm. Cốc 1 (Dung dịch): Nước muối trong suốt hoàn toàn. Cốc 2 (Huyền phù): Cốc nước bùn đục ngầu, có cặn đất lắng dưới đáy. Cốc 3 (Nhũ tương): Cốc nước và dầu ăn đang bị phân tách lớp mờ đục sau khi lắc. Có chú thích rõ tên 3 loại và đặc điểm Đồng nhất / Không đồng nhất.]

IV. Sự hoà tan các chất

1. Khả năng tan của các chất

• Chất rắn: Có chất tan nhiều trong nước (như đường, muối ăn, bột nở), có chất tan ít, và có chất hoàn toàn không tan (như bột đá vôi, cát, bột mì).
• Chất lỏng: Rượu, dấm ăn tan vô hạn trong nước tạo thành dung dịch, nhưng dầu ăn thì không tan.
• Chất khí: Các chất khí cũng có thể hoà tan trong nước. Ví dụ: Khí oxygen hoà tan một phần trong nước biển giúp cá và san hô hô hấp được; hay khí carbon dioxide hoà tan dưới áp suất cao để tạo ra nước ngọt có gas (khi mở nắp chai sẽ thấy bọt khí sủi lên).

2. Ảnh hưởng của nhiệt độ tới sự hoà tan Làm thế nào để pha nước chanh đường thật nhanh? Bí quyết là dùng nước nóng đấy các em ạ! Thông thường, các chất rắn sẽ tan tốt hơn và nhanh hơn trong nước nóng so với nước lạnh. Ngược lại, chất khí thì lại tan kém đi khi nhiệt độ tăng.

(Góc mẹo vặt): Ngoài việc tăng nhiệt độ, để một chất rắn hoà tan nhanh hơn, các em có thể làm thêm 2 cách là: khuấy trộn hoặc nghiền nhỏ hạt chất rắn đó ra nhé!

[Ảnh mô phỏng 3 bí quyết giúp chất rắn hoà tan nhanh. Hình 1: Đun nóng (biểu tượng nhiệt kế đang tăng nhiệt độ trong cốc nước nóng). Hình 2: Khuấy trộn (biểu tượng chiếc thìa đang khuấy tạo lốc xoáy nhỏ trong cốc). Hình 3: Nghiền nhỏ (biểu tượng hạt đường viên to đang bị giã thành bột mịn màng). Đồ hoạ trực quan, sinh động.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi nhớ lại những kiến thức quan trọng nhất của bài học hôm nay nhé:

1. Chất tinh khiết chỉ có một chất. Hỗn hợp có từ hai chất trở lên.
2. Dung dịch là hỗn hợp đồng nhất của dung môi và chất tan.
3. Huyền phù là hỗn hợp rắn - lỏng không đồng nhất.
4. Nhũ tương là hỗn hợp lỏng - lỏng không đồng nhất.
5. Các chất có khả năng tan trong nước khác nhau. Khi tăng nhiệt độ, chất rắn tan nhanh và nhiều hơn trong nước, ngược lại chất khí tan ít hơn.

Bài học số 16 của chúng ta đến đây là kết thúc rồi. Các em đã biết cách phân biệt nước tinh khiết, nước muối và nước phù sa chưa nào? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 16" ở phía trên hệ thống Gogoedu để củng cố kiến thức và tích lũy điểm thưởng nhé! Hẹn gặp lại các em ở Bài 17!