📖 Bài 20: Sự lớn lên và sinh sản của tế bào - lớp 6

Trước khi bắt đầu, các em hãy cùng suy nghĩ một chút nhé: Khi mới sinh ra, chiều dài trung bình của một em bé chỉ khoảng 50 cm. Nhưng thời gian qua đi, em bé đó lớn dần thành một người trưởng thành với chiều cao 1m60, 1m70 hay thậm chí cao hơn nữa. Không chỉ con người, mà một hạt giống nhỏ xíu rụng xuống đất cũng có thể vươn mình thành một cây cổ thụ khổng lồ.

Phép màu nào đã giúp các sinh vật "hô biến" kích thước kì diệu đến vậy? Câu trả lời nằm ở chính những "viên gạch" cấu tạo nên cơ thể chúng ta: Tế bào.

[Hình minh hoạ 3D một thước đo chiều cao. Một bên là em bé sơ sinh nằm nôi (50cm), một bên là một nam thanh niên trưởng thành đứng thẳng (170cm). Phía sau có một mũi tên khổng lồ hướng lên trên, bên trong mũi tên vẽ vô số các tế bào đang nhân lên. Khung cảnh tươi sáng, khơi gợi trí tò mò.]

I. Sự lớn lên của tế bào

Giống như một đứa trẻ, các tế bào con khi mới được hình thành cũng có kích thước rất bé.

Tuy nhiên, chúng không nằm yên một chỗ. Nhờ quá trình trao đổi chất (hấp thụ chất dinh dưỡng từ môi trường xung quanh), kích thước và khối lượng của chúng tăng dần lên. Quá trình này diễn ra liên tục cho đến khi chúng đạt được một kích thước tối đa, lúc này chúng trở thành tế bào trưởng thành.

(Tương tác Gogoedu: Vậy theo các em, tế bào có thể lớn lên mãi, to như quả bóng bão được không? Câu trả lời là KHÔNG nhé! Tế bào bị giới hạn kích thước bởi vì nếu quá to, nó sẽ không thể trao đổi chất đủ nhanh để duy trì sự sống. Khi đạt đến "độ tuổi" trưởng thành, nó sẽ bước sang một giai đoạn mới).

[Hình 1: "Tế bào con mới hình thành" (nhỏ xíu, nhân nhỏ). Hình 2: "Tế bào đang lớn lên" (hút các hạt dinh dưỡng màu sắc xung quanh vào trong, lớn dần lên). Hình 3: "Tế bào trưởng thành" (kích thước lớn nhất, nhân lớn rõ ràng). Đồ hoạ mang phong cách hoạt hình trực quan.]

II. Sự sinh sản (phân chia) của tế bào

Khi một tế bào đã lớn lên đến một kích thước nhất định (trưởng thành), nó sẽ tiến hành "nhân bản" chính mình bằng cách phân chia thành hai tế bào con. Quá trình kì diệu này được gọi là sự sinh sản của tế bào.

Toán học trong sinh học hoạt động như sau:

• Từ 1 tế bào ban đầu phân chia thành 2 tế bào con.
• 2 tế bào con này lớn lên, rồi lại tiếp tục phân chia thành 4 tế bào.
• 4 tế bào thành 8 tế bào...

Cứ như vậy, qua nhiều lần phân chia, từ một tế bào duy nhất sẽ tạo ra hàng tỉ tế bào mới!

[Sơ đồ phân chia tế bào. Vẽ một tế bào mẹ (màu xanh lục) đang kéo dài ra ở giữa và tách làm đôi thành 2 tế bào. Tiếp theo mũi tên chỉ 2 tế bào đó lại phình to và tách thành 4 tế bào. Có các con số nhảy múa: 1 -> 2 -> 4 -> 8. Có chú thích: Sơ đồ quá trình lớn lên và sinh sản của tế bào.]

III. Ý nghĩa của sự lớn lên và sinh sản tế bào

Tại sao các tế bào lại phải vất vả lớn lên và sinh sản liên tục như vậy? Chúng mang hai nhiệm vụ vô cùng thiêng liêng đối với cơ thể sống:

1. Giúp cơ thể lớn lên (sinh trưởng) Sự lớn lên của hầu hết các sinh vật đa bào (như con voi, cái cây, con người) chủ yếu là do sự tăng lên về kích thước và số lượng các tế bào trong cơ thể.

• Ví dụ: Một cây ngô từ lúc nhỏ bé xíu có thể vươn cao, ra hoa, kết bắp trĩu hạt chính là nhờ các tế bào ở rễ, thân, lá của nó liên tục lớn lên và sinh sản.

2. Thay thế và phục hồi các tế bào bị tổn thương Khi cơ thể chúng ta đã trưởng thành và ngừng cao lên, các tế bào bên trong có ngừng sinh sản không? Vẫn tiếp tục các em nhé! Lúc này, các tế bào mới được sinh ra nhằm mục đích thay thế cho các tế bào già, các tế bào chết và các tế bào bị tổn thương.

(Góc thực tế Gogoedu):

• Mỗi khi các em dùng bàn chải đánh răng, có hàng nghìn tế bào chết ở khoang miệng bị tổn thương đứt ra và được thải ra ngoài, ngay lập tức tế bào mới sẽ sinh ra để bù vào.
• Hay khi các em không may bị đứt tay, tế bào da sẽ nhanh chóng phân chia để "vá" lại vết thương, giúp da lành lặn trở lại.

[Khung 1 (Giúp cơ thể sinh trưởng): Hình ảnh một mầm cây ngô nhỏ đang lớn dần qua các giai đoạn thành cây ngô trưởng thành cao vút có bắp ngô màu vàng. Khung 2 (Phục hồi tổn thương): Hình minh hoạ cận cảnh một vết xước trên da, bên dưới là các tế bào mới đang tích cực nhân lên đan lưới vá kín vết thương.]

⚠️ Góc "Em có biết?" (Rất quan trọng): Thông thường, quá trình sinh sản của tế bào được cơ thể điều khiển rất chặt chẽ, tạo ra vừa đủ số lượng tế bào cần thiết. Tuy nhiên, nếu hệ thống này bị hỏng, các tế bào sẽ nhân lên mất kiểm soát, sinh sản liên tục tạo thành các khối u. Nếu các khối u này làm ảnh hưởng đến chức năng bình thường của cơ thể, chúng ta gọi đó là bệnh ung thư đấy các em ạ.

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi nhớ lại 3 điểm cốt lõi nhất của bài học hôm nay:

1. Các tế bào con có kích thước nhỏ, nhờ quá trình trao đổi chất mà chúng lớn dần thành những tế bào trưởng thành.
2. Tế bào lớn đến một kích thước nhất định thì sẽ sinh sản (từ một tế bào mẹ chia thành hai tế bào con).
3. Sự sinh sản tế bào làm tăng số lượng tế bào, giúp cơ thể sinh vật lớn lên (sinh trưởng) và thay thế các tế bào già, tế bào chết, tế bào bị tổn thương.

Bài học Bài 20 của chúng ta đến đây là kết thúc rồi. Các em đã hiểu vì sao mình lại cao lên mỗi năm chưa nào? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 20" ở phía trên hệ thống Gogoedu để củng cố ngay kiến thức và tích lũy điểm thưởng nhé! Hẹn gặp lại các em ở bài học tiếp theo!