📖 Bài 13: Một số nguyên liệu - lớp 6

Các em có bao giờ tự hỏi, những thìa đường trắng tinh ngọt ngào chúng ta ăn hằng ngày được làm từ đâu không? Chính là từ cây mía. Vậy nhôm để làm vỏ máy bay hay sắt thép để xây nhà được lấy từ đâu? Câu trả lời là từ các loại quặng sâu trong lòng đất. Mía, quặng, hay đất đá... được gọi chung là các nguyên liệu. Chúng ta cùng đi tìm hiểu chi tiết về chúng nhé!

[Hình minh hoạ Nửa bên trái là một cánh đồng mía xanh mướt đang thu hoạch và một rổ đường trắng tinh (chú thích: Mía là nguyên liệu sản xuất đường). Nửa bên phải là một mỏ đất quặng màu đỏ cam và một cuộn dây điện bằng đồng sáng bóng.]

I. Các loại nguyên liệu

Nguyên liệu là những vật liệu tự nhiên mà con người lấy từ tự nhiên để chế biến thành các sản phẩm mới.

Dưới bàn tay khối óc của con người, các nguyên liệu thô sơ có thể "biến hoá" thành muôn vàn sản phẩm hữu ích:

• Đá vôi: Dùng để sản xuất ra vôi sống.
• Quặng: Các loại quặng có thể sản xuất ra sắt, nhôm, đồng, phosphorus (photpho),....
• Đất, đá, cát: Là nguyên liệu quen thuộc để sản xuất xi măng, gạch ngói, đồ gốm, thuỷ tinh,....
• Dầu mỏ: Không chỉ làm nhiên liệu đốt, dầu mỏ còn để điều chế ra các hoá chất cơ bản, từ đó sản xuất phân bón, thuốc trừ sâu, dược phẩm, mĩ phẩm (như nước hoa, son môi), hay các loại len, tơ,....

II. Đá vôi

Đá vôi là một nguyên liệu cực kỳ quan trọng trong công nghiệp. Thành phần chủ yếu của đá vôi là calcium carbonate. Trong tự nhiên, đá vôi thường bị lẫn các tạp chất như đất sét, cát,... nên chúng không chỉ có màu trắng mà còn có màu xám, xanh nhạt, vàng, hồng sẫm hay thậm chí là đen.

1. Tính chất của đá vôi (Góc thực hành ảo) Trên hệ thống Gogoedu, các em hãy cùng làm thí nghiệm thử tính chất của đá vôi nhé:

• Thử độ cứng: Dùng một chiếc đinh sắt vạch mạnh lên viên đá vôi, các em sẽ thấy viên đá bị trầy xước. Điều này chứng tỏ đá vôi không quá cứng.
• Thử với acid: Các em dùng ống hút nhỏ vài giọt hydrochloric acid (axit clohiđric) lên mặt viên đá vôi. Ngay lập tức, mặt đá vôi sẽ sủi bọt khí. Đây là dấu hiệu nhận biết đá vôi cực kỳ đặc trưng!

[Mô phỏng thí nghiệm đá vôi. Một bàn tay đang đeo găng tay cao su màu xanh, dùng ống hút pipet nhỏ dung dịch acid lên một viên đá vôi màu xám nhạt. Tại vị trí dung dịch rơi xuống, có các bọt khí nổi bọt sủi lên sùng sục. Có chú thích rõ ràng chữ "Acid", "Đá vôi" và "Bọt khí".]

2. Ứng dụng của đá vôi Với những tính chất trên, đá vôi được đập nhỏ để làm đường, làm bê tông hoặc nung trong lò để sản xuất vôi sống và xi măng (clinker). Ngoài ra, người ta còn chế biến đá vôi thành bột nhẹ để làm độn trong sản xuất cao su, xà phòng.

(Em có biết: Thiên nhiên rất ưu ái nước ta khi có những vùng núi đá vôi tuyệt đẹp, tập trung chủ yếu ở phía Bắc và Bắc Trung Bộ như Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Ninh Bình hay các di sản nổi tiếng như Cát Bà, Hạ Long).

III. Quặng

Cùng với đá vôi, quặng là kho báu mà thiên nhiên ban tặng. Quặng là loại đất đá chứa các chất có giá trị với hàm lượng lớn, được khai thác và chế biến thành các sản phẩm hữu dụng.

Các em hãy cùng xem một số loại quặng tiêu biểu và ứng dụng của chúng nhé:

• Quặng sắt: Được khai thác nhiều ở Thái Nguyên. Người ta nung quặng sắt trong các lò cao khổng lồ cùng với than cốc để loại bỏ tạp chất, tạo ra gang và thép (hợp kim của sắt với carbon). Gang, thép là vật liệu xương sống để xây dựng, chế tạo máy bay, ô tô,....
• Quặng bauxite (chứa nhôm oxit): Rất phong phú ở Tây Nguyên nước ta, được dùng để sản xuất nhôm.
• Quặng titanium (titan): Dùng để sản xuất kim loại titanium siêu nhẹ, chịu ăn mòn và nhiệt độ cực cao, ứng dụng làm tàu vũ trụ hay khung xe đạp thể thao.
• Quặng đồng: Dùng để sản xuất đồng, một kim loại dẫn điện tuyệt vời làm dây điện.
• Quặng chứa phosphorus: Dùng để sản xuất phân bón (phân lân) giúp cây trồng tươi tốt.

[Hình minh hoạ một khu mỏ khai thác quặng lộ thiên khổng lồ với các bậc thang đất màu nâu đỏ. Một chiếc máy xúc gầu lớn đang xúc đất đá (quặng) đổ lên một chiếc xe tải chuyên dụng siêu trọng. Góc trên có chèn các icon nhỏ: cuộn dây đồng, máy bay không gian (titan), và khung thép xây dựng.]

⚠️ Lời kêu gọi bảo vệ môi trường: Các em ạ, nguyên liệu tự nhiên không phải là vô tận. Việc khai thác quặng, đá vôi bừa bãi sẽ làm cạn kiệt tài nguyên, gây khói bụi, ô nhiễm nguồn nước và phá huỷ cảnh quan thiên nhiên. Vì vậy, chúng ta phải khai thác và sử dụng chúng một cách hợp lí, tiết kiệm, đồng thời phải luôn đi đôi với việc bảo vệ môi trường sinh thái nhé!

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi lại 3 nội dung trọng tâm của bài học hôm nay:

1. Con người nhận biết được các nguyên liệu tự nhiên (đá vôi, quặng, cát, dầu mỏ...) và dùng chúng để sản xuất ra các vật liệu, sản phẩm nhân tạo.
2. Dựa vào thành phần, tính chất của các nguyên liệu mà ta có thể điều chế ra các sản phẩm cần thiết phục vụ đời sống và sản xuất.
3. Nguồn nguyên liệu tự nhiên là hữu hạn (có giới hạn), do đó chúng ta cần khai thác và sử dụng chúng một cách hợp lí, tiết kiệm và bảo vệ môi trường.

Bài học số 13 của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc rồi. Các em đã hiểu rõ hơn về nguồn gốc của các vật dụng quanh mình chưa? Hãy nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 13" ở phía trên để củng cố kiến thức và tích lũy điểm thưởng trên Gogoedu nhé! Hẹn gặp lại các em ở bài học tiếp theo!