📖 Bài 27: Vi khuẩn - lớp 6

💡 Bài 27: Vi khuẩn

Ở bài học trước, chúng ta đã học cách phân loại thế giới sống. Hôm nay, thầy/cô trò chúng ta sẽ cùng nhau dùng "kính hiển vi ảo" để ghé thăm "vương quốc" đầu tiên và cũng là vương quốc nhỏ bé nhất trong 5 giới sinh vật: Giới Khởi sinh, qua Bài 27: Vi khuẩn.

Các em có biết không, ngay lúc này, số lượng vi khuẩn đang cư trú trong cơ thể chúng ta còn nhiều hơn cả tổng số tế bào cấu tạo nên cơ thể người đấy! Chúng bé nhỏ đến mức không thể nhìn thấy, vậy chúng ẩn nấp ở đâu, hình dáng ra sao và chúng là "bạn" hay "thù"? Chúng ta cùng bắt đầu bài học nhé!

[Một kính lúp khổng lồ đang soi vào lòng bàn tay của một bạn nhỏ. Dưới kính lúp hiện lên vô số những sinh vật nhỏ bé lấp lánh với đủ hình dáng: hình que, hình xoắn, hình cầu đang chuyển động sinh động.]

I. Đa dạng vi khuẩn

Khác với con voi hay cái cây, vi khuẩn là những sinh vật có kích thước siêu nhỏ, chỉ có thể quan sát được bằng kính hiển vi. Dù nhỏ bé, nhưng chúng lại là những "nhà vô địch" về số lượng và khả năng sinh tồn. Chúng có mặt ở khắp mọi nơi: trong không khí, trong nước, trong đất, trong cơ thể chúng ta và cả các sinh vật sống khác.

Tuy vô cùng đa dạng, nhưng nhìn chung vi khuẩn thường có 3 dạng hình thể điển hình nhất:

Hình que: Trực khuẩn (như vi khuẩn lactic làm sữa chua).
Hình xoắn: Xoắn khuẩn, phẩy khuẩn (như vi khuẩn gây bệnh tả).
Hình cầu: Cầu khuẩn (có thể đứng riêng lẻ, xếp thành chuỗi như liên cầu khuẩn, hoặc tụ lại thành đám như tụ cầu khuẩn).

II. Cấu tạo của vi khuẩn

Các em còn nhớ kiến thức về tế bào ở Chương V không? Vi khuẩn chính là đại diện tiêu biểu nhất của đội quân tế bào nhân sơ.

Cơ thể vi khuẩn cấu tạo đơn bào cực kì đơn giản:

Bao bọc bên ngoài cùng là Thành tế bào và Màng tế bào.
Bên trong là lớp dịch lỏng Tế bào chất.
Đặc biệt, chúng chưa có nhân hoàn chỉnh, vật chất di truyền chỉ nằm cuộn lại trong một khu vực gọi là Vùng nhân,.
Một số loài vi khuẩn còn có thêm lông và roi giúp chúng có thể bơi và di chuyển linh hoạt trong môi trường nước.

[Hinh mô phỏng cắt lớp một chú vi khuẩn hình que (Hình 27.2). Bên ngoài có các sợi "Lông" ngắn và một cái "Roi" dài ở đuôi. Bên trong chú thích rõ 4 thành phần: Thành tế bào, Màng tế bào, Tế bào chất và Vùng nhân (chứa các sợi vật chất di truyền xoắn lộn xộn).]

III. Vi khuẩn: Là "Bạn" hay là "Thù"?

Nhiều người cứ nghe đến "vi khuẩn" là nghĩ ngay đến bệnh tật, nhưng thực ra, vi khuẩn đóng những vai trò vô cùng vĩ đại mà nếu thiếu chúng, Trái Đất sẽ diệt vong đấy!

1. Vai trò có lợi của vi khuẩn (Vi khuẩn là "Bạn")

Trong tự nhiên: Vi khuẩn đóng vai trò là "nhà máy xử lí rác" tự nhiên. Chúng phân giải xác sinh vật và chất thải động vật thành các chất dinh dưỡng trả lại cho đất. Ngoài ra, một số vi khuẩn còn có khả năng "cố định nitrogen" trong không khí thành phân bón tự nhiên giúp cây cối xanh tốt.
Đối với con người: Hàng trăm nghìn tỉ vi khuẩn trong đường ruột giúp chúng ta tiêu hoá thức ăn, tổng hợp vitamin và tăng cường hệ miễn dịch.
Trong đời sống: Con người ứng dụng vi khuẩn để lên men tạo ra những món ăn tuyệt ngon như: sữa chua, dưa muối, nước mắm.... Vi khuẩn còn được dùng để sản xuất thuốc kháng sinh, thuốc trừ sâu sinh học và xử lí nước thải bảo vệ môi trường.

[Bên trái là "Vi khuẩn có ích": Hình ảnh những hộp sữa chua ngon lành, hũ dưa muối và một cây xanh đang lấy dinh dưỡng từ đất. Bên phải là "Vi khuẩn có hại": Hình ảnh một người đang ôm bụng đau do ngộ độc thực phẩm, một chiếc lá cây bị héo úa và những chú vi khuẩn mang khuôn mặt "phản diện".]

2. Tác hại và Một số bệnh do vi khuẩn (Vi khuẩn là "Thù") Tất nhiên, cũng có một bộ phận vi khuẩn là những "kẻ phản diện" gây ra nhiều phiền toái:

Gây bệnh cho người: Các bệnh nguy hiểm phổ biến như: bệnh lao (do vi khuẩn lao làm hỏng phổi), viêm phổi, uốn ván, giang mai, phong, bệnh tả.... Hiện nay, để tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh, các bác sĩ sẽ sử dụng thuốc kháng sinh.
Gây bệnh cho động/thực vật: Làm héo xanh khoai tây, thối nhũn bắp cải, hay bệnh tả lợn, đóng dấu lợn....
Làm hỏng thức ăn: Vi khuẩn chính là thủ phạm làm cho cơm bị thiu, thịt cá bị ôi thiu, phân huỷ. Nếu chúng ta ăn phải thức ăn nhiễm khuẩn sẽ bị ngộ độc.

⚠️ Góc phòng bệnh (Em cần biết): Để chống lại các vi khuẩn có hại, các em hãy nhớ: Luôn ăn chín uống sôi, bảo quản thức ăn cẩn thận (trong tủ lạnh), giữ gìn vệ sinh cá nhân (rửa tay bằng xà phòng) và vệ sinh môi trường sống thật sạch sẽ nhé!

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi lại những kiến thức cốt lõi về "vương quốc" Khởi sinh này nhé:

Đặc điểm: Vi khuẩn là những cơ thể đơn bào, nhân sơ, có kích thước rất nhỏ bé (chỉ thấy qua kính hiển vi).
Hình dạng: Rất đa dạng, phổ biến là hình que, hình xoắn, hình cầu.
Phân bố: Đa số vi khuẩn có lợi và sống ở khắp mọi nơi (trong đất, nước, không khí, cơ thể sinh vật).
Tác hại & Phòng tránh: Một số vi khuẩn gây bệnh cho người, động vật, thực vật và làm hỏng thức ăn. Cần vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường và ăn uống hợp vệ sinh để phòng bệnh.

Bài học số 27 của chúng ta đến đây là kết thúc rồi. Các em đã biết vì sao làm sữa chua lại cần đến vi khuẩn chưa nào? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 27" ở phía trên hệ thống Gogoedu để củng cố kiến thức và chuẩn bị cho Bài 28: Thực hành làm sữa chua nhé! Hẹn gặp lại các em!