📖 Bài 18: Tế bào - Đơn vị cơ bản của sự sống - lớp 6

Hôm nay, thầy/cô trò chúng ta sẽ chính thức bước sang một chương hoàn toàn mới, mở ra một thế giới vô cùng kì diệu bên trong cơ thể sinh vật: Chương V - Tế bào. Và bài học mở đầu của chúng ta là Bài 18: Tế bào - Đơn vị cơ bản của sự sống.

Trước khi bắt đầu, các em hãy quan sát một ngôi nhà đang xây dở. Để xây nên một ngôi nhà to lớn, người thợ xây phải dùng đến hàng nghìn viên gạch nhỏ xếp chồng lên nhau. Vậy các em có bao giờ tự hỏi: Những sinh vật sống xung quanh chúng ta (như một cái cây khổng lồ, một chú voi, hay chính cơ thể con người) được "xây" từ những "viên gạch" nào không? Chúng ta cùng khám phá nhé!

[Nửa bên trái là hình ảnh một bức tường gạch đang được xây dựng (chú thích: Viên gạch cấu tạo nên ngôi nhà). Nửa bên phải là hình ảnh cơ thể người hoặc một cái cây đang phát sáng, được phóng to lên lộ ra vô số những khối nhỏ li ti xếp sát nhau (chú thích: Tế bào cấu tạo nên cơ thể sống).]

I. Tế bào là gì?

Câu trả lời cho câu hỏi ở phần mở đầu chính là: Tế bào.

Tất cả các cơ thể sinh vật từ thực vật, động vật cho đến con người đều được cấu tạo từ những đơn vị rất nhỏ bé gọi là tế bào.

Vì sao tế bào lại được coi là "đơn vị cơ bản của sự sống"? Đó là bởi vì, tuy có kích thước siêu nhỏ, nhưng mỗi tế bào lại giống như một "nhà máy" thu nhỏ, có thể thực hiện đầy đủ các quá trình sống cơ bản để giúp cơ thể sinh tồn. Các hoạt động sống đó bao gồm:

• Hấp thụ chất dinh dưỡng.
• Hô hấp.
• Cảm ứng (phản ứng với môi trường).
• Bài tiết (thải chất thải).
• Sinh trưởng (lớn lên) và sinh sản (phân chia).

(Tương tác Gogoedu: Các em có thể bấm vào hình ảnh "Tế bào đang hoạt động" trên màn hình ảo để xem mô phỏng cách một tế bào hô hấp và hấp thụ thức ăn nhé!)

II. Hình dạng và kích thước tế bào

Thế giới sinh vật vô cùng đa dạng, vì vậy các "viên gạch" tế bào cũng không hề giống nhau đúc khuôn, mà chúng có hình dạng và kích thước vô cùng phong phú để phù hợp với từng chức năng riêng biệt.

1. Hình dạng của tế bào Trong cơ thể, các tế bào có rất nhiều hình dạng khác nhau. Các em hãy quan sát (Hình 18.1) trên bảng ảo:

• Tế bào da ở người: Hình dẹt, xếp lớp như vảy để che phủ và bảo vệ cơ thể.
• Tế bào thần kinh ở người: Có hình sao và rất nhiều nhánh dài để truyền tín hiệu thần kinh đi khắp cơ thể.
• Tế bào lá cây: Thường có hình chữ nhật hoặc đa giác, xếp sát nhau để hấp thụ ánh sáng Mặt Trời.
• Tế bào vi khuẩn: Có dạng hình que (trực khuẩn), hình xoắn hoặc hình cầu.

[Bốn loại tế bào: 1. Hình ảnh tế bào da dẹt xếp chồng lên nhau. 2. Hình ảnh tế bào thần kinh màu vàng chói sáng với một tâm hình sao và các xúc tu dài. 3. Hình ảnh tế bào vi khuẩn hình que màu cam lơ lửng. 4. Hình ảnh tế bào lá cây màu xanh lục xếp như tường gạch. Có chú thích rõ tên từng loại.]

2. Kích thước của tế bào Kích thước tế bào khác nhau giữa các nhóm sinh vật và giữa các cơ quan trong cùng một cơ thể.

• Đa số tế bào có kích thước cực kì nhỏ bé (khoảng từ $1 \mu m$ đến $100 \mu m$). Ở kích thước này, chúng ta hoàn toàn không thể nhìn thấy bằng mắt thường mà bắt buộc phải sử dụng kính hiển vi quang học hoặc kính hiển vi điện tử (như tế bào động vật, thực vật, vi khuẩn).
• Một số ít tế bào có kích thước lớn: Rất ít tế bào có kích thước đủ lớn để chúng ta có thể quan sát trực tiếp bằng mắt thường. Ví dụ như: tế bào trứng cá, trứng ếch, hay các tép bưởi, tép cam mà chúng ta hay ăn chính là những tế bào khổng lồ đấy!

[Đồ hoạ thang đo kích thước tế bào (từ nhỏ đến lớn). Bên trái (Kích thước siêu nhỏ, phải dùng kính hiển vi): Hình ảnh vi khuẩn, tế bào động vật, thực vật. Bên phải (Kích thước lớn, nhìn được bằng mắt thường): Hình ảnh trứng cá muối màu cam, quả trứng gà và hạt tép bưởi. Mũi tên chỉ rõ ranh giới giới hạn quan sát của mắt người.]

III. Góc Khám Phá (Em có biết?)

1. Ai là người đầu tiên tìm ra tế bào? Vào năm 1665, một nhà khoa học người Anh tên là Robert Hooke đã dùng một chiếc kính hiển vi đơn giản do ông tự chế (phóng đại khoảng 300 lần) để quan sát một lát mỏng vỏ cây sồi. Ông phát hiện ra vỏ cây được cấu tạo từ hàng trăm khoang rỗng nhỏ trông như những hộp nhỏ của tổ ong. Ông đã gọi những khoang đó là "tế bào" (cell). Đó là những tế bào chết của vỏ cây, và ngày nay chúng ta có thể quan sát chúng rõ nét hơn rất nhiều bằng kính hiển vi hiện đại.

2. Tại sao hầu hết các tế bào lại có kích thước rất nhỏ? Đây là một sự sắp xếp tuyệt vời của tự nhiên! Kích thước nhỏ giúp cho tế bào có "tỉ lệ diện tích bề mặt trên thể tích (tỉ lệ S/V)" rất lớn. Tỉ lệ S/V lớn giúp tế bào thực hiện việc trao đổi chất (lấy khí oxygen, chất dinh dưỡng và thải khí carbon dioxide, chất thải) với môi trường một cách cực kì nhanh chóng, đảm bảo cho các quá trình sống diễn ra hiệu quả. Nếu tế bào quá lớn, sự trao đổi chất này sẽ bị chậm lại, khiến cơ thể không thể sống được.

[Hình minh hoạ mang phong cách giả cổ kỉ niệm nhà khoa học Robert Hooke. Góc trái là một chiếc kính hiển vi bằng đồng cổ đại rọi vào một mẩu nút bần (vỏ cây). Ở giữa là hình vẽ phác thảo các "tế bào" vỏ cây hình tổ ong trên mặt giấy ngả vàng. Góc phải là chân dung phác hoạ của Robert Hooke.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi lại 2 điểm cốt lõi nhất của bài học mở đầu chương sinh học hôm nay nhé:

1. Mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào, vì vậy tế bào được xem là "đơn vị cơ bản của sự sống".
2. Các loại tế bào khác nhau có hình dạng và kích thước khác nhau (phù hợp với chức năng của chúng).

Bài học số 18 của chúng ta đến đây là kết thúc rồi. Các em đã tưởng tượng ra những "viên gạch" siêu nhỏ đang không ngừng làm việc bên trong cơ thể mình chưa? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 18" ở phía trên hệ thống Gogoedu để củng cố kiến thức và tích lũy điểm thưởng nhé! Hẹn gặp lại các em ở Bài 19!