📖 Bài 26: Khoá lưỡng phân - lớp 6

Ở Bài 25, chúng ta đã biết các nhà khoa học phải sắp xếp hàng triệu sinh vật vào các "ngăn tủ" (các bậc phân loại) để dễ nghiên cứu. Nhưng làm thế nào để biết một con vật lạ thuộc "ngăn" nào? Hôm nay, thầy/cô sẽ trao cho các em một "bảo bối" mang tên Bài 26: Khoá lưỡng phân.

Các em đã bao giờ chơi trò "Đoán xem tôi là ai" chưa? Một người nghĩ về một con vật, và em chỉ được hỏi những câu đúng/sai (Ví dụ: Nó có 4 chân phải không? Nó có biết bay không?) cho đến khi đoán ra con vật đó. Khoá lưỡng phân cũng hoạt động y hệt như vậy đấy!

[Một thám tử nhí đang cầm kính lúp đứng trước một con đường rẽ làm hai ngả. Một ngả có biển báo "Có chân", ngả kia có biển báo "Không có chân". Phía sau thám tử là rất nhiều con vật (nhện, cá, cua...) đang chờ được chỉ đường.]

I. Khoá lưỡng phân là gì?

Thế giới sinh vật vô cùng đa dạng, và để phân loại chúng, khoá lưỡng phân là kiểu phổ biến nhất trong các khoá phân loại sinh vật.

Các em có thể hiểu tên gọi này rất đơn giản:

• "Lưỡng" nghĩa là hai.
• "Phân" nghĩa là chia cắt.

Nguyên tắc của khoá lưỡng phân là: Từ một tập hợp các sinh vật ban đầu, tại mỗi bước, ta sẽ dựa vào một đôi đặc điểm đối lập nhau để chia chúng thành hai nhóm nhỏ hơn. Cứ tiếp tục chia nhỏ như vậy cho đến khi mỗi nhóm chỉ còn lại đúng MỘT sinh vật duy nhất.

II. Xây dựng khoá lưỡng phân

Bây giờ, thầy/cô trò chúng ta cùng đóng vai nhà sinh vật học để phân loại 6 con vật sau đây nhé: Nhện nhà, Chuồn chuồn, Cua đồng, Lươn, Cá rô, và Nhặng xanh (ruồi).

Bước 1: Lựa chọn đặc điểm đối lập để chia nhóm Chúng ta sẽ quan sát thật kĩ các con vật này và đặt ra các "câu hỏi Có/Không":

1. Câu hỏi 1 (Đặc điểm chân): Có chân hay không có chân?

   • Nhóm Không chân: Lươn, Cá rô.
   • Nhóm Có chân: Nhện, Chuồn chuồn, Cua đồng, Nhặng xanh.

2. Câu hỏi 2 (Tách nhóm Không chân): Có vảy hay không có vảy?

   • Có vảy: Cá rô $\rightarrow$ Đã tách xong!
   • Không có vảy: Lươn $\rightarrow$ Đã tách xong!

3. Câu hỏi 3 (Tách nhóm Có chân): Có cánh hay không có cánh?

   • Nhóm Có cánh: Chuồn chuồn, Nhặng xanh.
   • Nhóm Không cánh: Nhện, Cua đồng.

4. Câu hỏi 4 (Tách nhóm Có cánh): Có 4 cánh hay có 2 cánh?

   • Có 4 cánh: Chuồn chuồn $\rightarrow$ Đã tách xong!
   • Có 2 cánh: Nhặng xanh $\rightarrow$ Đã tách xong!

5. Câu hỏi 5 (Tách nhóm Không cánh): Có 8 chân hay 10 chân?

   • Có 8 chân: Nhện nhà $\rightarrow$ Đã tách xong!
   • Có 10 chân: Cua đồng $\rightarrow$ Đã tách xong!

Bước 2: Lập sơ đồ phân loại Sau khi đã tách rời từng con vật, chúng ta sẽ vẽ lại quá trình đó thành một sơ đồ hình cây phân nhánh. Đó chính là sơ đồ khoá lưỡng phân!

[Sơ đồ tư duy khoá lưỡng phân mô phỏng Hình 26.2. Ô trên cùng ghi "Một số loài động vật", tẽ ra 2 nhánh: "Cơ thể không có chân" và "Cơ thể có chân". Nhánh không chân tiếp tục tẽ ra: "Có vảy" (Cá rô) và "Không vảy" (Con lươn). Các nhánh bên kia cũng tiếp tục tẽ đôi dựa trên cánh và số lượng chân cho đến khi gọi tên được từng con vật ở tận cùng sơ đồ.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi nhớ lại "công dụng" của bảo bối ngày hôm nay nhé:

1. Khoá lưỡng phân được xây dựng giúp xác định vị trí phân loại của loài một cách thuận lợi.
2. Đây là khoá phân loại sinh vật phổ biến nhất. Trong đó, ta luôn dùng các đặc điểm đối lập để chia một nhóm sinh vật thành hai nhóm nhỏ hơn cho đến khi tách riêng được từng loài.

Bài học rèn luyện tư duy logic của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc rồi. Các em đã biết cách tự tạo ra một "bản đồ phân loại" chưa nào? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 26" ở phía trên hệ thống Gogoedu để củng cố kiến thức và tập phân loại một số sinh vật khác nhé! Hẹn gặp lại các em ở Bài 27: Vi khuẩn!