Phòng thực hành là nơi tuyệt vời để chúng ta tự tay làm các thí nghiệm kiểm chứng kiến thức, nhưng nơi đây cũng tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Việc hiểu và tuân thủ các quy định an toàn là bài học đầu tiên và quan trọng nhất!

Khi làm thí nghiệm, chúng ta sẽ phải tiếp xúc với rất nhiều yếu tố rủi ro như: nguồn điện, nguồn nhiệt (lửa, bếp đun), hoá chất, chất dễ cháy nổ, các dụng cụ sắc nhọn hay thậm chí là động vật. Vì thế, chúng ta cần biết các rủi ro và tai nạn có thể xảy ra khi học tập trong phòng thực hành. Việc nhận diện cảnh báo và nắm rõ quy định chính là tấm khiên bảo vệ các em.

I. Một số kí hiệu cảnh báo trong phòng thực hành

Trong phòng thực hành, các em sẽ thấy rất nhiều các biển báo với màu sắc và hình vẽ khác nhau. Mỗi biển báo mang một thông điệp riêng để cảnh báo nguy hiểm. Cụ thể:

• Biển báo nguy hiểm: Thường có hình tam giác viền đen, nền vàng hoặc hình vuông.
  • Chất dễ cháy: Hình ngọn lửa cháy.
  • Chất độc: Hình đầu lâu và hai khúc xương chéo nhau.
  • Nguồn điện nguy hiểm: Hình tia chớp.
  • Dụng cụ sắc nhọn: Hình bàn tay chạm vào vật sắc.
  • Nhiệt độ cao: Hình nhiệt kế.
  • Thuỷ tinh dễ vỡ: Hình ống nghiệm/cốc thủy tinh nứt.

• Biển báo cấm: Thường có hình tròn, viền đỏ, nền trắng và một vạch chéo màu đỏ.
  • Cấm sử dụng nước uống (Biển báo có vòi nước bị gạch chéo).
  • Cấm lửa (Biển báo có que diêm đang cháy bị gạch chéo).
  • Cấm ăn uống (Biển báo có đồ ăn thức uống bị gạch chéo).

II. Một số quy định an toàn trong phòng thực hành

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho bản thân và bạn bè, khi bước vào phòng thực hành, các em bắt buộc phải tuân thủ 5 quy tắc vàng sau:

1. Về kỉ luật: Chỉ tiến hành thí nghiệm khi có người hướng dẫn.
2. Những việc tuyệt đối KHÔNG làm: Không ăn uống, đùa nghịch trong phòng thí nghiệm; không nếm hoặc ngửi hoá chất.
3. Kiểm tra trước khi làm: Nhận biết các vật liệu nguy hiểm trước khi làm thí nghiệm (vật sắc nhọn, chất dễ cháy nổ, nguồn điện nguy hiểm,...).
4. Vệ sinh sau khi làm: Sau khi làm xong thí nghiệm, thu gom chất thải để đúng nơi quy định, lau dọn sạch sẽ chỗ làm việc; sắp xếp dụng cụ gọn gàng, đúng chỗ; rửa sạch tay bằng xà phòng.

PHẦN THỰC HÀNH TƯƠNG TÁC (Bài tập áp dụng)

Bây giờ, thầy/cô có một số bài tập tình huống thực tế để kiểm tra độ nhạy bén của các em. Hãy nhập đáp án vào khung chat trên Gogoedu:

Câu 1: Tại sao cần đeo kính bảo vệ mắt, đeo găng tay và mặc áo choàng (nếu có) khi làm thí nghiệm với hoá chất?

• Giải đáp: Kính, găng tay và áo choàng giống như bộ giáp bảo vệ da và mắt của chúng ta khỏi bị bỏng, kích ứng hoặc ngộ độc nếu chẳng may hóa chất bị bắn ra ngoài trong lúc làm thí nghiệm đấy các em ạ.

Câu 2: Hãy phân biệt các tình huống sau đâu là "An toàn" và "Không an toàn":

• Tình huống a: Thực hiện theo chỉ dẫn của giáo viên. Báo cáo giáo viên ngay nếu thấy nguy hiểm (sự cố bất thường, làm nứt, vỡ dụng cụ thuỷ tinh, đổ tràn hoá chất ra bàn,...). -> (An toàn)
• Tình huống b: Dùng tay kiểm tra mức độ nóng của vật khi đang đun. -> (Không an toàn - Dễ gây bỏng)
• Tình huống c: Ngửi hoặc nếm để tìm hiểu xem hoá chất có mùi, vị lạ không. -> (Không an toàn - Gây ngộ độc)
• Tình huống d: Luôn rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào thực vật hoặc động vật. -> (An toàn)

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Để khép lại bài học, các em chỉ cần ghi nhớ vào vở 2 điều cốt lõi:

1. Nắm rõ các quy định, các kí hiệu cảnh báo về an toàn trong phòng thực hành.
2. Phải tuân thủ nội quy phòng thực hành để tránh những rủi ro có thể xảy ra.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc. Các em hãy hoàn thành bài trắc nghiệm ở trên để hiểu và nhớ lâu hơn bài học này nhé.

 Hẹn gặp lại các em ở Bài 3!

Bây giờ, chúng ta sẽ cùng đi vào nội dung chi tiết của bài học để hiểu rõ hơn về dụng cụ thú vị này nhé!

I. Tìm hiểu về kính lúp

Kính lúp cầm tay đơn giản là một tấm kính có phần rìa mỏng hơn phần giữa, thường được bảo vệ bởi một khung và có tay cầm.

Công dụng của kính lúp: Ngoài việc phục vụ cho các em trong học tập và nghiên cứu khoa học, kính lúp còn được sử dụng rất phổ biến trong đời sống hàng ngày như: dùng để đọc sách có chữ quá nhỏ, soi mẫu vải, nghiên cứu tem, hoặc dùng để sửa chữa đồng hồ, sửa chữa vi mạch điện tử,....

Các loại kính lúp thông dụng: Trên thực tế có rất nhiều loại kính lúp khác nhau để phù hợp với từng công việc. Có 3 loại phổ biến nhất:

1. Kính lúp cầm tay.
2. Kính lúp để bàn có đèn (thường dùng trong sửa chữa điện tử).
3. Kính lúp đeo mắt (thường dùng cho thợ sửa đồng hồ).

Các kính lúp này có khả năng phóng to ảnh của một vật được quan sát khoảng từ 3 đến 20 lần.

II. Sử dụng và bảo quản kính lúp

Để kính lúp phát huy tối đa tác dụng và sử dụng được bền lâu, các em cần nắm vững cách sử dụng và bảo quản sau đây:

1. Cách sử dụng

• Bước 1: Đặt kính lúp gần sát với vật mẫu, mắt nhìn vào mặt kính.
• Bước 2: Từ từ dịch kính ra xa vật, cho đến khi em nhìn thấy vật thật rõ nét.

[Hình minh họa một học sinh đang cầm kính lúp quan sát bề mặt của một chiếc lá cây (hoặc một con bọ cánh cứng). Chiếc kính lúp được giữ chắc chắn, phóng to rõ nét các gân lá ở phần được kính soi vào. Ánh sáng tự nhiên]

2. Cách bảo quản Bề mặt kính lúp rất dễ trầy xước, do đó các em cần:

• Lau chùi, vệ sinh kính thường xuyên bằng khăn mềm.
• Chỉ sử dụng nước sạch hoặc nước rửa kính chuyên dụng (nếu có) để làm sạch.
• Tuyệt đối không để mặt kính lúp tiếp xúc với các vật nhám, bẩn.

Mở rộng (Em có biết): Ngày nay, khoa học công nghệ rất phát triển. Trong một số điện thoại thông minh (smartphone) đã có tích hợp sẵn phần mềm "Kính lúp" điện tử. Phần mềm này sử dụng camera của điện thoại và có thể phóng to ảnh lên đến 10 lần đấy các em ạ!.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc. Các em hãy hoàn thành bài trắc nghiệm ở trên để hiểu và nhớ lâu hơn bài học này nhé.

Ở bài trước, chúng ta dùng kính lúp để xem các vật nhỏ, nhưng để quan sát được các tế bào của một lá cây hay những sinh vật vô cùng bé nhỏ thì kính lúp không thể làm được. Lúc này, chúng ta cần đến một thiết bị mạnh mẽ hơn rất nhiều: Kính hiển vi quang học.

I. Tìm hiểu về kính hiển vi quang học

Nếu kính lúp thông thường chỉ phóng to được từ 3 đến 20 lần, thì kính hiển vi quang học có thể phóng to ảnh của vật được quan sát từ 40 lần đến 3000 lần.

Một chiếc kính hiển vi quang học bao gồm các bộ phận chính sau đây:

1. Ống kính:
   • Thị kính: Là nơi chúng ta đặt mắt vào để quan sát, thường có ghi các thông số độ phóng đại như 5x (gấp 5 lần), 10x (gấp 10 lần),....
   • Đĩa quay dùng để gắn các vật kính.
   • Vật kính: Là kính quay sát vào vật cần quan sát, có ghi 10x, 40x,....
2. Ốc điều chỉnh: Gồm có ốc to và ốc nhỏ dùng để lấy nét.
3. Bàn kính: Là nơi đặt tiêu bản (mẫu vật) để quan sát, có kẹp giữ.
4. Các bộ phận khác: Đèn chiếu sáng (hoặc gương) để cung cấp ánh sáng cho mẫu vật; thân kính và chân kính làm giá đỡ cho toàn bộ hệ thống.

[Hình minh hoạ 3D một chiếc kính hiển vi quang học đặt trên bàn thí nghiệm. Có các đường kẻ và mũi tên chú thích rõ ràng 4 bộ phận chính: Thị kính (ở trên cùng), Vật kính (gắn trên đĩa quay), Bàn kính (có kẹp tiêu bản) và Hệ thống ốc điều chỉnh (ốc to, ốc nhỏ ở thân kính). Thiết kế trực quan, nét vẽ chân thực, màu sắc tươi sáng.]

II. Sử dụng kính hiển vi quang học

Để nhìn thấy rõ mẫu vật qua kính hiển vi, các em cần thực hiện tuần tự và chính xác 5 bước sau:

• Bước 1: Chọn vật kính thích hợp (10x, 40x hoặc 100x) theo đúng mục đích quan sát của mình.
• Bước 2: Điều chỉnh ánh sáng cho thích hợp với vật kính đã chọn.
• Bước 3: Đặt tiêu bản lên bàn kính, dùng kẹp để giữ chặt. Sau đó, vặn ốc to theo chiều kim đồng hồ để hạ vật kính xuống gần sát vào tiêu bản (Lưu ý: cẩn thận không để mặt của vật kính chạm hẳn vào tiêu bản gây nứt vỡ).
• Bước 4: Đặt mắt nhìn vào thị kính, vặn ốc to theo chiều ngược lại để từ từ đưa vật kính lên.
• Bước 5: Cuối cùng, vặn ốc nhỏ thật chậm rãi cho đến khi em nhìn thấy mẫu vật hiện ra thật rõ nét.

[Hình ảnh đồ hoạ một học sinh mặc áo choàng trắng (blouse) đang thực hành soi kính hiển vi. Một tay bạn đang từ từ vặn ốc điều chỉnh (ốc nhỏ), một mắt đang nhìn vào thị kính. Khung cảnh phòng thí nghiệm ảo Gogoedu hiện đại phía sau.]

III. Bảo quản kính hiển vi quang học

Kính hiển vi là một dụng cụ đắt tiền và rất dễ hỏng nếu không cẩn thận. Do đó, các em cần tuân thủ các quy tắc bảo quản sau:

• Khi cần di chuyển kính hiển vi, luôn nhớ: một tay cầm chắc vào thân kính, tay kia đỡ dưới chân đế của kính. Phải đặt kính hiển vi ở trên bề mặt phẳng.
• Tuyệt đối không được để tay ướt hoặc tay bẩn chạm lên kính hiển vi.
• Lau thị kính và vật kính bằng loại giấy chuyên dụng trước và sau khi sử dụng xong.

[Hình minh họa cách cầm kính hiển vi đúng chuẩn: Một người đang dùng tay phải nắm chặt vào thân kính (phần tay cầm), tay trái đỡ trọn phần dưới của chân đế kính hiển vi để di chuyển. Có biểu tượng tick xanh (✔) thể hiện đây là hành động đúng và an toàn.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Để kết thúc bài học, các em hãy ghi nhớ 2 điểm chính sau vào vở:

1. Kính hiển vi quang học là dụng cụ có thể phóng to ảnh của vật được quan sát khoảng từ 40 lần đến 3000 lần,.
2. Cần sử dụng và bảo quản kính hiển vi đúng cách để quan sát được tốt và giữ cho kính bền lâu.

Bài học số 4 của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc. Thầy/cô chúc các em có khoảng thời gian ôn tập lý thuyết thật hiệu quả, đừng quên hoàn thành bài tập riêng của bài này nhé! Hẹn gặp lại các em ở Bài 5.

Hôm nay, thầy/cô và các em sẽ cùng nhau bước sang một bài học vô cùng thực tế và thú vị: Bài 5: Đo chiều dài.

Trước khi bắt đầu, các em hãy nhìn lên màn hình ảo của Gogoedu. Thầy/cô có hai đoạn thẳng AB và CD. Theo trực giác (bằng mắt thường), các em thấy đoạn thẳng nào dài hơn? Rất nhiều bạn sẽ trả lời là đoạn thẳng AB dài hơn CD hoặc ngược lại do bị "đánh lừa thị giác". Tuy nhiên, để biết chính xác đoạn thẳng nào dài hơn, chúng ta không thể chỉ dựa vào mắt nhìn mà bắt buộc phải dùng thước để đo. Vậy đo chiều dài như thế nào cho chuẩn xác khoa học? Chúng ta cùng tìm hiểu nhé!

[Hình minh họa ảo ảnh thị giác (Müller-Lyer illusion) gồm hai đoạn thẳng nằm ngang. Đoạn thẳng trên (AB) có hai mũi tên hướng vào trong ở hai đầu. Đoạn thẳng dưới (CD) có hai mũi tên hướng ra ngoài ở hai đầu.]

I. Đơn vị độ dài

Để mọi người trên thế giới có chung một tiếng nói khi đo đạc, khoa học đã quy định các đơn vị đo chuẩn. Trong Hệ đơn vị đo lường hợp pháp của nước ta hiện nay, đơn vị cơ bản đo độ dài là mét, kí hiệu là m.

Ngoài mét ra, trong thực tế đời sống, chúng ta còn gặp các đơn vị đo độ dài lớn hơn hoặc nhỏ hơn mét. Các em hãy ghi nhớ bảng quy đổi sau nhé:

• 1 milimét (mm) = 0,001 m
• 1 xentimét (cm) = 0,01 m
• 1 đêximét (dm) = 0,1 m
• 1 kilômét (km) = 1000 m

(Tương tác Gogoedu: Em hãy gõ vào khung chat xem để đo khoảng cách giữa Hà Nội và Huế, người ta thường dùng đơn vị nào? Đúng rồi, đó chính là kilômét (km) nhé!)

II. Dụng cụ đo chiều dài

Tuỳ theo mục đích đo lường (đo cái bàn, đo vòng eo, hay đo chi tiết máy móc), người ta có thể sử dụng các loại thước đo khác nhau. Các em hãy quan sát trên bàn thực hành ảo của chúng ta có:

• Thước thẳng: Dùng để đo trên giấy, đo sách vở.
• Thước cuộn: Thường dùng trong xây dựng, mộc.
• Thước dây: Các cô thợ may rất hay dùng để đo cơ thể vì nó mềm dẻo.
• Thước kẹp: Dùng để đo đường kính ống nước hoặc các vật thể hình tròn đòi hỏi độ chính xác cao.

[Bảng đồ hoạ minh hoạ 4 loại thước đo phổ biến đặt trên mặt bàn gỗ: 1 chiếc thước thẳng học sinh bằng nhựa trong suốt, 1 chiếc thước cuộn bằng kim loại màu vàng đen, 1 cuộn thước dây thợ may mềm mại màu vàng, và 1 chiếc thước kẹp (thước cặp) cơ khí bằng thép.]

LƯU Ý QUAN TRỌNG: Khi sử dụng bất kỳ loại thước nào, các em phải nhớ hai thông số cực kỳ quan trọng được ghi trên thước:

1. Giới hạn đo (GHĐ): Là độ dài lớn nhất ghi trên thước. (Ví dụ thước học sinh dài nhất là 20cm thì GHĐ là 20cm).
2. Độ chia nhỏ nhất (ĐCNN): Là độ dài giữa hai vạch chia liên tiếp trên thước.

III. Cách đo chiều dài

Để đo chiều dài một vật chính xác nhất, các em hãy tuân thủ quy tắc "5 bước vàng" sau đây:

• Bước 1: Ước lượng chiều dài cần đo để chọn thước có GHĐ và ĐCNN phù hợp. (Việc này giúp em không phải đo đi đo lại nhiều lần).
• Bước 2: Đặt thước dọc theo chiều dài cần đo, chú ý vạch số 0 của thước phải nằm ngang bằng với một đầu của vật.
• Bước 3: Đặt mắt nhìn theo hướng vuông góc với cạnh thước ở đầu kia của vật. (Nếu nhìn xiên sẽ bị sai số).
• Bước 4: Đọc kết quả đo theo vạch chia gần nhất với đầu kia của vật.
• Bước 5: Ghi kết quả đo theo độ chia nhỏ nhất (ĐCNN) của thước.

[Hình minh hoạ cách đặt mắt và đặt thước đo chiều dài một chiếc lá cây. Chiếc thước thẳng được đặt chuẩn dọc theo chiếc lá, vạch số 0 trùng với cuống lá. Có 3 biểu tượng con mắt (1 mắt nhìn vuông góc từ trên xuống có tick xanh ✔, 2 mắt nhìn xiên từ hai bên có dấu chéo đỏ ❌).]

IV. Vận dụng cách đo chiều dài vào đo thể tích

Các em có biết, từ việc đo chiều dài, chúng ta có thể tính được thể tích không? Đơn vị đo thể tích thường dùng là mét khối ($m^3$) và lít (L).

• $1 m^3 = 1000 L$
• $1 mL = 1 cm^3$

Chúng ta có thể dùng một dụng cụ gọi là Bình chia độ để đo thể tích. Đặc biệt, để đo thể tích của một vật rắn không thấm nước (như một hòn đá nhỏ có hình thù kì dị), các em hãy làm thí nghiệm thả chìm vật đó vào bình chia độ đang chứa sẵn một lượng nước. Mức nước dâng lên thêm bao nhiêu, thì đó chính là thể tích của hòn đá đấy!

[Hình ảnh mô phỏng thí nghiệm đo thể tích vật rắn bằng bình chia độ. Gồm 2 bình thuỷ tinh có vạch chia ml. Bình A chứa nước ở mức 150ml. Bình B cho thấy một hòn đá được thả chìm vào trong, làm mực nước dâng lên mức 200ml. Kèm theo mũi tên chú thích phần nước dâng lên chính là thể tích hòn đá.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi lại những kiến thức cốt lõi sau để không bao giờ quên nhé:

1. Đơn vị cơ bản đo độ dài trong Hệ đơn vị đo lường hợp pháp của nước ta là mét (m).
2. Dụng cụ dùng để đo chiều dài là thước (thước thẳng, thước cuộn, thước dây,...).
3. GHĐ của thước là độ dài lớn nhất ghi trên thước. ĐCNN của thước là độ dài giữa hai vạch chia liên tiếp.
4. Khi đo cần thực hiện đúng 5 bước: Ước lượng -> Chọn thước -> Đặt thước -> Đặt mắt -> Đọc và ghi kết quả.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc rồi. Thầy/cô thấy lớp mình hôm nay tương tác rất tích cực. Đừng quên lát nữa sau khi ôn bài xong, các em hãy truy cập vào mục "Bài tập trắc nghiệm" của Bài 5 trên hệ thống Gogoedu để củng cố kiến thức và kiếm thêm điểm thưởng nhé! Hẹn gặp lại các em ở bài học tiếp theo!

Trước khi bắt đầu, các em hãy cùng quan sát một tình huống thực tế trên màn hình: Thầy/cô có hai chiếc cốc giống hệt nhau, một bạn lần lượt rót sữa vào đầy một cốc và rót nước vào đầy cốc còn lại. Theo các em, làm thế nào để chúng ta có thể so sánh chính xác khối lượng của hai cốc này? Việc ước lượng bằng tay chỉ cho chúng ta cảm giác tương đối, muốn biết chính xác, chúng ta bắt buộc phải dùng đến các dụng cụ đo lường. Chúng ta cùng đi vào bài học để tìm hiểu chi tiết nhé!

[Hình minh họa một bạn học sinh đang đứng trước bàn bếp. Trên bàn có hai chiếc cốc thủy tinh giống hệt nhau. Bạn ấy đang rót sữa từ hộp vào đầy cốc thứ nhất và rót nước lọc từ bình vào đầy cốc thứ hai.]

I. Đơn vị khối lượng

Mọi vật xung quanh chúng ta đều có khối lượng. Khối lượng là số đo lượng chất của một vật.

Cũng giống như đo chiều dài, chúng ta cần có một đơn vị chuẩn để đo khối lượng. Trong Hệ đơn vị đo lường hợp pháp của nước ta hiện nay, đơn vị cơ bản đo khối lượng là kilôgam, kí hiệu là kg.

Ngoài kilôgam, trong đời sống hằng ngày và trong khoa học, chúng ta còn sử dụng các đơn vị khối lượng khác lớn hơn hoặc nhỏ hơn. Các em hãy ghi nhớ bảng quy đổi rất quan trọng sau đây nhé:

• 1 miligam (mg) = 0,001 g
• 1 gam (g) = 0,001 kg
• 1 hectôgam (còn gọi là 1 lạng) = 100 g
• 1 tạ = 100 kg
• 1 tấn (t) = 1000 kg

(Tương tác Gogoedu: Mẹ đi chợ thường mua "2 lạng thịt", vậy các em nhẩm tính xem 2 lạng là bao nhiêu gam? Đúng rồi, là 200 gam nhé!)

II. Dụng cụ đo khối lượng

Để đo khối lượng, dụng cụ chuyên dụng mà chúng ta sử dụng chính là cân.

Tuỳ thuộc vào vật cần đo lớn hay nhỏ, nặng hay nhẹ mà người ta thiết kế ra rất nhiều loại cân khác nhau. Các em quan sát trên bàn thí nghiệm ảo của Gogoedu (Hình 6.1), chúng ta có:

• Cân Rô-béc-van (Roberval): Thường dùng trong phòng thí nghiệm.
• Cân đòn: Thường được các bà, các mẹ dùng ở chợ ngày xưa.
• Cân đồng hồ: Rất phổ biến hiện nay tại các chợ, siêu thị.
• Cân y tế: Dùng để đo khối lượng cơ thể con người.
• Cân điện tử: Cho kết quả rất chính xác, hiện số rõ ràng, dùng trong siêu thị hoặc nhà bếp.

[Bảng đồ hoạ thiết kế phẳng minh hoạ 5 loại cân phổ biến: Cân Rô-béc-van (có hai đĩa cân hai bên), Cân đòn (có thanh đòn dài và quả cân), Cân đồng hồ (màu xanh lá cây, mặt đồng hồ tròn), Cân y tế (cân sức khoẻ dạng đứng có thước đo chiều cao) và Cân điện tử (hiện số số 0.0 trên màn hình LED)]

Tương tự như thước đo, trước khi dùng cân, các em cần phải xác định Giới hạn đo (GHĐ) (số kg lớn nhất ghi trên cân) và Độ chia nhỏ nhất (ĐCNN) (giá trị giữa 2 vạch chia liên tiếp) để chọn loại cân phù hợp nhất nhé.

III. Cách đo khối lượng

Để có được kết quả đo chính xác nhất, các em cần nắm vững thao tác sử dụng của 2 loại cân phổ biến nhất hiện nay là cân đồng hồ và cân điện tử.

1. Dùng cân đồng hồ

• Bước 1: Ước lượng khối lượng vật để chọn cân có GHĐ và ĐCNN thích hợp. (Việc này rất quan trọng, nếu em dùng cân nhỏ để cân vật quá nặng có thể làm hỏng lò xo của cân).
• Bước 2: Vặn ốc điều chỉnh để kim cân chỉ đúng vạch số 0 (chỉnh số 0).
• Bước 3: Đặt vật cần cân lên đĩa cân.
• Bước 4: Mắt nhìn vuông góc với vạch chia trên mặt cân ở vị trí đầu kim cân.
• Bước 5: Đọc và ghi kết quả đo.

[Hình minh họa một chiếc cân đồng hồ màu xanh đang cân một nải chuối chín vàng. Kèm theo đó là hình ảnh đôi mắt đang nhìn thẳng vuông góc vào mặt đồng hồ của cân (có biểu tượng ✔). Một đôi mắt khác nhìn xiên từ bên cạnh (có biểu tượng ❌). Đồ họa nhấn mạnh việc phải nhìn vuông góc để đọc kết quả chuẩn.]

2. Dùng cân điện tử Cân điện tử hiện đại và dễ dùng hơn, nhưng các em cũng cần lưu ý:

• Ước lượng khối lượng, chọn đơn vị thích hợp (bằng cách nhấn nút "UNITS" để chọn g, kg,...).
• Đặt mẫu vật nhẹ nhàng lên đĩa cân. Mẹo nhỏ: Nếu mẫu vật chứa trong cốc hoặc hộp, các em hãy đặt cốc/hộp lên trước, nhấn nút "TARE" để cân tự động trừ bì (đưa về số 0), sau đó mới cho vật vào để cân.
• Sử dụng kẹp hoặc găng tay để đặt bình đựng hóa chất/mẫu vật lên đĩa cân, không đặt vật ướt/bẩn trực tiếp lên mặt cân để tránh làm hỏng cân.

[Minh hoạ cận cảnh màn hình và các nút bấm của một chiếc cân điện tử nhà bếp. Ngón tay đang ấn vào nút "TARE" để màn hình hiển thị số "0.0 g", trên đĩa cân lúc này đang để sẵn một chiếc đĩa thủy tinh không, nút TARE dùng để trừ bì.]

BÀI TẬP TÌNH HUỐNG (Cùng thảo luận)

Các thao tác nào dưới đây là SAI khi dùng cân đồng hồ hoặc cân điện tử? Nêu cách khắc phục?

• a) Đặt cân trên bề mặt không bằng phẳng. $\rightarrow$ (SAI). Khắc phục: Phải đặt cân trên mặt phẳng nằm ngang, vững chắc.
• b) Đặt mắt vuông góc với mặt đồng hồ. $\rightarrow$ (ĐÚNG).
• c) Để vật cồng kềnh trên đĩa cân. $\rightarrow$ (SAI). Khắc phục: Chọn cân có đĩa cân đủ lớn hoặc chia nhỏ vật ra.
• d) Để vật lệch một bên trên đĩa cân. $\rightarrow$ (SAI). Khắc phục: Đặt vật vào chính giữa đĩa cân để lực phân bố đều, cân không bị nghiêng.
• e) Đọc kết quả khi cân ổn định. $\rightarrow$ (ĐÚNG).

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Kết thúc bài học hôm nay, các em hãy mở vở và ghi lại 3 ý chính sau:

1. Đơn vị cơ bản đo khối lượng trong Hệ đơn vị đo lường hợp pháp của nước ta là kilôgam (kg).
2. Để đo khối lượng ta dùng cân (cân Rô-béc-van, cân đồng hồ, cân y tế, cân điện tử,...).
3. Cần thực hiện phép đo đúng cách (ước lượng, chỉnh số 0, đặt mắt chuẩn,...) để thu được kết quả đo chính xác.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc. Các em hãy hoàn thành bài trắc nghiệm ở mục trên để hiểu và nhớ lâu hơn bài học này nhé, hệ thống sẽ tự động cộng điểm thưởng cho các em. Hẹn gặp lại các em ở bài học tiếp theo!

Trước khi đi vào bài học, các em hãy cùng nhìn lên màn hình ảo. Thầy/cô có hình ảnh của 3 dụng cụ đo thời gian từ xa xưa đến hiện đại: Đồng hồ mặt trời, Đồng hồ cát và Đồng hồ điện tử. Các em có nhận ra ưu điểm và hạn chế của chúng không? Ví dụ nhé: Đồng hồ mặt trời chỉ dùng được khi có nắng rọi vào; đồng hồ cát thì phải lật ngược lại khi cát chảy hết; còn đồng hồ điện tử thì rất chính xác và tiện lợi đúng không nào? Vậy trong khoa học, chúng ta đo thời gian như thế nào cho chuẩn xác, cùng bắt đầu bài học nhé!

[Hình minh hoạ đặt trên một chiếc bàn gỗ cũ kĩ gồm 3 vật dụng: một chiếc đồng hồ mặt trời bằng đá (có bóng nắng chiếu xuống), một chiếc đồng hồ cát bằng thuỷ tinh với cát vàng đang chảy, và một chiếc đồng hồ điện tử hiện đại hiển thị số 12:00. Khung cảnh ánh sáng hắt từ cửa sổ vào. Có mũi tên chú thích tên 3 loại đồng hồ.]

I. Đơn vị thời gian

Cũng giống như đo chiều dài hay đo khối lượng, chúng ta cần có đơn vị chuẩn để đo thời gian. Trong Hệ đơn vị đo lường hợp pháp của nước ta, đơn vị cơ bản đo thời gian là giây, kí hiệu là s (viết tắt của từ second trong tiếng Anh).

Bên cạnh đơn vị giây, trong thực tế đời sống, chúng ta còn sử dụng rất nhiều đơn vị đo thời gian lớn hơn để thuận tiện cho việc tính toán như: phút (min), giờ (h), ngày, tháng, năm, thế kỉ,....

Mở rộng (Em có biết?): Khoa học đã đo đạc được những khoảng thời gian cực kỳ thú vị trong cơ thể chúng ta và trong tự nhiên đấy các em ạ:

• Thời gian giữa hai nhịp tim liên tiếp của người bình thường chỉ khoảng 0,8 giây.
• Thời gian của một cái chớp mắt siêu nhanh chỉ khoảng 0,1 giây.
• Thời gian của một tia chớp chói loà trên bầu trời khoảng 0,32 giây.
• Ngày xưa, ông bà ta hay dùng đơn vị "canh" để tính thời gian ban đêm. Các em nhớ nhé: 1 canh (đơn vị đo thời gian cổ ở Việt Nam) = 2 giờ đồng hồ hiện tại đấy!

[Hình minh hoạ các mốc thời gian thú vị. Gồm 3 hình ảnh nhỏ: 1 trái tim màu đỏ đang đập (chú thích: 0,8 giây), 1 con mắt đang chớp (chú thích: 0,1 giây), và 1 tia sét màu vàng đánh từ đám mây xuống (chú thích: 0,32 giây)]

II. Dụng cụ đo thời gian

Để đo thời gian một cách chính xác, dụng cụ mà chúng ta sử dụng chính là Đồng hồ.

Tùy theo mục đích sử dụng (để xem giờ hàng ngày, để trang trí, hay để bấm giờ thi chạy), người ta đã chế tạo ra rất nhiều loại đồng hồ khác nhau. Các em quan sát trên bảng ảo (Hình 7.1), chúng ta có:

• Đồng hồ quả lắc: Thường treo ở phòng khách, có quả nặng lắc qua lắc lại.
• Đồng hồ đeo tay: Rất quen thuộc với chúng ta, có kim hoặc hiện số.
• Đồng hồ để bàn/điện tử: Có chuông báo thức giúp chúng ta dậy đúng giờ.
• Đồng hồ bấm giây: Thường được các thầy cô giáo dục thể chất cầm trên tay khi các em thi chạy.

[Bảng đồ hoạ thiết kế phẳng minh hoạ 4 loại đồng hồ: 1 chiếc đồng hồ quả lắc bằng gỗ cổ kính đứng trên sàn, 1 chiếc đồng hồ đeo tay dây da kim loại, 1 chiếc đồng hồ báo thức để bàn tròn có hai quả chuông nhỏ trên đầu, và 1 chiếc đồng hồ bấm giây thể thao cầm tay. Có chú thích rõ tên từng loại.]

III. Cách đo thời gian trong thực tế

Để thực hiện phép đo thời gian chính xác, đặc biệt là trong các thí nghiệm khoa học hay các sự kiện thể thao, các em cần lưu ý những điều sau:

1. Ước lượng thời gian trước khi đo Giống như phép đo chiều dài và khối lượng, việc ước lượng thời gian của một sự kiện sắp diễn ra rất quan trọng để chúng ta chọn loại đồng hồ đo cho phù hợp. Ví dụ: Để đo thời gian em đi bộ một vòng quanh lớp học, em có thể nhẩm đếm thầm (1 giây, 2 giây...) để ước lượng, sau đó dùng đồng hồ đeo tay hoặc đồng hồ bấm giây để đo lại xem mình ước lượng có chuẩn không nhé.

2. Sử dụng đồng hồ bấm giây Trong các thí nghiệm phòng thực hành hoặc thi đấu thể thao, người ta thường phải sử dụng đồng hồ bấm giây vì nó có thể đo được những khoảng thời gian rất nhỏ và độ chính xác rất cao.

(Các em hãy tương tác với chiếc đồng hồ bấm giây ảo trên Gogoedu nhé. Nó có 3 thao tác cơ bản sau):

• Bước 1: Nhấn nút Reset (thiết lập) để đưa đồng hồ bấm giây về số 0 trước khi bắt đầu đo.
• Bước 2: Nhấn nút Start (bắt đầu) để đồng hồ bắt đầu tính thời gian ngay khi sự kiện diễn ra.
• Bước 3: Nhấn nút Stop (dừng) ngay tại đúng thời điểm kết thúc sự kiện. Sau đó các em đọc và ghi lại kết quả.

[Minh hoạ cận cảnh một bàn tay đang cầm chiếc đồng hồ bấm giây điện tử màu đen. Màn hình đồng hồ đang hiển thị số 00:00:00. Có 3 mũi tên chỉ vào 3 nút bấm trên đồng hồ, chú thích rõ ràng bằng chữ: Nút Start (Bắt đầu), Nút Stop (Dừng), và Nút Reset (Thiết lập lại số 0)]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Để khép lại bài học, các em hãy mở vở và ghi lại 2 điểm cốt lõi nhất của bài hôm nay:

1. Trong Hệ đơn vị đo lường hợp pháp của nước ta, đơn vị cơ bản đo thời gian là giây, kí hiệu là s.
2. Đồng hồ là dụng cụ chuyên dụng dùng để đo thời gian.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc. Các em hãy nghỉ ngơi một chút rồi vào mục bài tập của Gogoedu để hoàn thành phần trắc nghiệm riêng của Bài 7 nhé.

Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau bước sang Bài 8: Đo nhiệt độ.

Trong đời sống hằng ngày, chúng ta rất hay dùng các từ như "nóng", "lạnh". Ví dụ: Cốc nước đá thì lạnh, còn cốc nước vừa đun sôi thì rất nóng. Nhưng nếu chỉ dùng cảm giác của bàn tay để sờ, chúng ta có thể bị đánh lừa hoặc thậm chí là bị bỏng. Để biết chính xác một vật nóng hay lạnh đến mức nào, chúng ta cần phải đo nhiệt độ của nó. Bài học hôm nay sẽ giúp các em làm được điều đó một cách chuẩn xác và an toàn nhất!

[Hình minh hoạ một bạn học sinh đang dùng tay chạm vào một cốc nước đá (có biểu tượng bông tuyết màu xanh) và rụt tay lại vì lạnh. Cạnh đó là một li nước nóng bốc khói (có biểu tượng ngọn lửa màu đỏ kèm cảnh báo không được chạm tay vào)]

I. Nhiệt độ và đơn vị đo nhiệt độ

Các em hãy ghi nhớ khái niệm đầu tiên: Nhiệt độ chính là số đo mức độ nóng, lạnh của một vật. Khi một vật càng nóng thì nhiệt độ của nó càng cao, và ngược lại, vật càng lạnh thì nhiệt độ càng thấp.

Trong Hệ đơn vị đo lường hợp pháp của nước ta, đơn vị đo nhiệt độ thường dùng nhất là độ C, và được kí hiệu là °C.

(Tương tác Gogoedu: Chắc hẳn các em thường nghe bản tin dự báo thời tiết nói "Hôm nay nhiệt độ ngoài trời là 30 độ C" đúng không nào? Đó chính là đơn vị độ C đấy các em ạ!)

II. Các loại nhiệt kế

Để đo chiều dài ta dùng thước, đo khối lượng ta dùng cân, vậy đo nhiệt độ ta dùng gì? Dụng cụ để đo nhiệt độ được gọi chung là nhiệt kế.

Tuỳ theo mục đích sử dụng và giới hạn nhiệt độ muốn đo (đo nước sôi, đo nhiệt độ phòng hay đo thân nhiệt người), các nhà khoa học đã chế tạo ra rất nhiều loại nhiệt kế khác nhau. Các em quan sát trên màn hình ảo (Hình 8.5) sẽ thấy 4 loại phổ biến nhất:

• a) Nhiệt kế rượu: Thường dùng để đo nhiệt độ trong phòng thí nghiệm.
• b) Nhiệt kế y tế thuỷ ngân: Chuyên dùng để đo thân nhiệt cơ thể người.
• c) Nhiệt kế rượu (treo tường): Dùng để đo nhiệt độ phòng ngủ, phòng khách.
• d) Nhiệt kế hồng ngoại: Thiết bị hiện đại dùng để đo nhiệt độ cơ thể hoặc thức ăn mà không cần chạm trực tiếp.

[Minh hoạ 4 loại nhiệt kế đặt cạnh nhau: 1 chiếc nhiệt kế rượu có vạch chia độ dài (chất lỏng màu đỏ bên trong), 1 chiếc nhiệt kế y tế thuỷ ngân nhỏ gọn, 1 chiếc nhiệt kế treo tường bằng gỗ, và 1 chiếc nhiệt kế hồng ngoại điện tử hình súng màu trắng - xanh lơ. Có chú thích tên từng loại]

III. Sử dụng nhiệt kế y tế

Khi các em bị ốm, sốt, bố mẹ thường lấy nhiệt kế y tế để kẹp vào nách hoặc đo trên trán. Để có kết quả chuẩn xác và an toàn, các em cần nắm vững cách sử dụng của 2 loại nhiệt kế y tế sau đây:

1. Nhiệt kế y tế thuỷ ngân Đây là loại nhiệt kế truyền thống, các em cần thực hiện theo 4 bước:

• Bước 1: Dùng bông y tế lau sạch thân và bầu nhiệt kế.
• Bước 2: Cầm chắc đuôi nhiệt kế, vẩy mạnh cho thuỷ ngân tụt xuống dưới mức 35°C.
• Bước 3: Dùng tay phải cầm thân nhiệt kế, đặt bầu nhiệt kế vào nách trái, kẹp cánh tay lại để giữ chặt.
• Bước 4: Chờ khoảng 2 – 3 phút, lấy nhiệt kế ra và đọc nhiệt độ.

[Hướng dẫn 4 bước sử dụng nhiệt kế thuỷ ngân. Hình 1: Bàn tay cầm miếng bông lau nhiệt kế. Hình 2: Bàn tay cầm đuôi nhiệt kế vẩy dứt khoát. Hình 3: Hình mô phỏng kẹp nhiệt kế vào nách. Hình 4: Đưa nhiệt kế lên ngang tầm mắt để đọc số.]

⚠️ LƯU Ý CỰC KỲ QUAN TRỌNG (Góc An Toàn): Các em phải cực kỳ cẩn thận khi vẩy nhiệt kế thuỷ ngân để tránh va chạm với các vật khác. Thuỷ ngân bên trong là một chất độc dễ bay hơi. Nếu chẳng may làm vỡ nhiệt kế, tuyệt đối không được chạm tay vào các hạt thuỷ ngân hay mảnh thuỷ tinh, mà phải báo ngay cho người lớn hoặc giáo viên phụ trách nhé!

2. Nhiệt kế y tế điện tử Loại này dễ sử dụng và an toàn hơn rất nhiều. Các em thực hiện theo 5 bước:

• Bước 1: Lau sạch đầu kim loại của nhiệt kế.
• Bước 2: Bấm nút khởi động (On/Off).
• Bước 3: Đặt đầu kim loại xuống dưới lưỡi (hoặc kẹp vào nách).
• Bước 4: Chờ cho đến khi nghe tiếng "bíp", rút nhiệt kế ra và đọc số hiện trên màn hình.
• Bước 5: Tắt nút khởi động để tiết kiệm pin.

Mở rộng (Em có biết?): Sự kỳ diệu của khoa học còn tạo ra một số chất có đặc điểm đổi màu theo nhiệt độ. Dựa vào tính chất này, người ta đã tạo ra "nhiệt kế dán trán". Chỉ cần dán một băng giấy nhỏ có phủ lớp chất đổi màu lên trán người bệnh là chúng ta có thể biết ngay họ đang sốt ở mức bao nhiêu độ (Hình 8.6). Rất tiện lợi đúng không nào?

[Hình minh họa một dải băng dán trán đo nhiệt độ (Nhiệt kế đổi màu). Trên dải băng có các ô số 35, 36, 37, 38, 39, 40°C. Ô số 38°C đang phát sáng đổi màu để báo hiệu người bệnh đang bị sốt. Bên dưới là hình ảnh một chiếc đồng hồ điện tử hiện số 9:27 hiển thị cả nhiệt độ phòng là 19.7°C.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Để khép lại bài học, các em hãy mở vở ra và ghi nhớ 3 nội dung cốt lõi nhất sau đây:

1. Nhiệt độ là số đo mức độ nóng, lạnh của một vật.
2. Đơn vị đo nhiệt độ thường dùng ở nước ta là độ C, kí hiệu là °C.
3. Nhiệt kế là dụng cụ chuyên dụng để đo nhiệt độ. Có nhiều loại nhiệt kế khác nhau tuỳ vào mục đích sử dụng.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc. Thầy/cô hi vọng qua bài này, các em đã biết cách tự đo nhiệt độ cho bản thân và người trong gia đình khi cần thiết. Các em hãy nghỉ giải lao vài phút, sau đó nhớ hoàn thành bài trắc nghiệm của Bài 8 ở mục riêng phía trên để hệ thống ghi nhận điểm số và giúp các em nhớ bài lâu hơn nhé. Hẹn gặp lại các em ở bài học sau!

Hôm nay, thầy/cô trò chúng ta sẽ bước sang một chương hoàn toàn mới: Chương II - Chất quanh ta, và bài học mở đầu là Bài 9: Sự đa dạng của chất.

Các em hãy nhìn xung quanh mình xem: cuốn sách, cái bút, li nước, cái bàn, hay thậm chí là không khí chúng ta đang hít thở... tất cả chúng tạo nên một thế giới vô cùng đa dạng. Vậy chúng được tạo nên từ đâu? Làm sao để nhận biết sự khác nhau giữa chúng? Chúng ta sẽ cùng nhau tìm câu trả lời ngay bây giờ nhé!

[Hình minh hoạ thể hiện một thế giới thu nhỏ trong một quả cầu pha lê. Bên trong quả cầu có: một ngọn núi đá vôi, một chú sư tử đang gầm, một ổ bánh mì, một li nước ngọt có gas và một cây cầu sắt.]

I. Chất quanh ta

Thế giới xung quanh chúng ta bao gồm vô số các vật thể. Tùy theo cách phân loại, các em có thể chia chúng thành các nhóm sau:

• Vật sống và vật không sống:
  • Vật sống là những vật có khả năng trao đổi chất với môi trường, lớn lên và sinh sản (ví dụ: con chó, cái cây, con người,...).
  • Vật không sống thì không có các khả năng đó (ví dụ: cái bàn, cây cầu, hòn đá,...).
• Vật thể tự nhiên và vật thể nhân tạo:
  • Vật thể tự nhiên có sẵn trong tự nhiên (như ngọn núi, dòng sông).
  • Vật thể nhân tạo là do con người tạo ra (như ô tô, điện thoại).

Và điều quan trọng nhất các em cần nhớ: Tất cả các vật thể đều được tạo thành từ một hay nhiều chất.

• Ví dụ: Giọt nước (vật thể) được tạo thành từ một chất là nước; cây kem (vật thể) lại được làm từ nhiều chất như nước, đường, sữa,...

Khoa học hiện nay đã biết tới hàng chục triệu chất khác nhau. Có những chất có sẵn trong tự nhiên (nước, muối khoáng, dầu mỏ,...), nhưng cũng có vô vàn chất do con người tự tổng hợp, điều chế ra (như các loại dược phẩm, mĩ phẩm, sơn,...).

II. Một số tính chất của chất

Mỗi chất đều có những "đặc điểm nhận dạng" riêng biệt, giúp chúng ta không bị nhầm lẫn chất này với chất khác. Người ta chia các đặc điểm đó thành 2 loại tính chất:

1. Tính chất vật lí Đây là những tính chất mà các em có thể nhận biết bằng các giác quan (mắt nhìn, mũi ngửi, lưỡi nếm) hoặc dùng các dụng cụ đo lường đơn giản (như nhiệt kế).

• Ví dụ: Thể của chất (rắn, lỏng, khí), màu sắc, mùi, vị, nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôi, khả năng dẫn điện, dẫn nhiệt,... đều là tính chất vật lí.
• Nước tinh khiết là chất lỏng, không màu, không mùi, không vị, đun đến 100°C thì sôi, làm lạnh đến 0°C thì đông đặc thành nước đá. Đây chính là các tính chất vật lí của nước.

2. Tính chất hoá học Đây là khả năng mà một chất có thể biến đổi để tạo ra một chất hoàn toàn mới.

• Ví dụ 1: Than đá có màu đen, khi cháy (tác dụng với oxygen) sẽ biến thành khí carbon dioxide không nhìn thấy bằng mắt thường và để lại tro tàn. Sự sinh ra khí mới này là tính chất hoá học.
• Ví dụ 2: Chiếc đinh sắt để ngoài không khí ẩm lâu ngày sẽ bị gỉ, biến thành một lớp vảy màu nâu đỏ, giòn và xốp. Sắt đã biến đổi thành chất khác.

[Phần bên trái "Tính chất vật lí" (màu xanh lam) có hình ảnh một viên nước đá đang tan chảy thành nước lỏng (đo bằng nhiệt kế). Phần bên phải "Tính chất hoá học" (màu cam) có hình ảnh một chiếc đinh sắt màu xám bạc, có mũi tên chỉ sang hình ảnh một chiếc đinh sắt bị gỉ sét màu nâu đỏ, bong tróc.]

Góc thực hành ảo (Gogoedu): Khám phá Đường và Muối ăn

Các em hãy tương tác lên màn hình, chúng ta sẽ cùng làm một thí nghiệm nhỏ nhé:

1. Quan sát: Muối ăn và đường đều ở thể rắn, màu trắng, vị khác nhau (đường ngọt, muối mặn), cả hai đều tan tốt trong nước. Đây là các tính chất vật lí.
2. Đun nóng (thử tính chất hoá học): Các em hãy đặt hai bát sứ (một bát chứa muối, một bát chứa đường) lên bếp đun:
   • Với muối: Muối chỉ nổ lách tách, khi tắt bếp để nguội, nó vẫn là muối (không có chất mới tạo thành).
   • Với đường: Đường sẽ chảy lỏng, chuyển dần sang màu nâu vàng (caramen), sủi bọt, bốc khói và cuối cùng nếu đun lâu sẽ biến thành một khối màu đen sẫm có mùi khét. Đường đã biến đổi hoàn toàn thành chất khác! Sự biến đổi này chính là tính chất hoá học của đường.

[Hình minh hoạ hai chiếc bát sứ nhỏ đặt trên lưới tản nhiệt nung bằng đèn cồn. Bát bên trái chứa muối trắng vẫn giữ nguyên màu sắc. Bát bên phải chứa đường đang bị đun nóng chảy thành hỗn hợp màu đen sẫm, hơi bốc khói lên.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy lấy vở ra và ghi nhớ thật kĩ 4 gạch đầu dòng sau đây nhé:

1. Chất tạo nên vật thể. Ở đâu có vật thể là ở đó có chất.
2. Mỗi chất đều có các tính chất vật lí và tính chất hoá học nhất định, đặc trưng cho chất.
3. Các tính chất như thể (rắn, lỏng, khí), màu sắc, mùi, vị, nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôi, tính dẫn điện, dẫn nhiệt,... là các tính chất vật lí.
4. Sự biến đổi của một chất tạo ra chất mới thể hiện tính chất hoá học của chất đó.

Bài học thú vị của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc rồi. Việc phân biệt được đâu là tính chất vật lí, đâu là tính chất hóa học rất quan trọng đấy. Các em hãy nghỉ ngơi vài phút rồi nhấp vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 9" ở phía trên để củng cố ngay kiến thức và tích lũy điểm thưởng nhé! Hẹn gặp lại các em ở Bài 10!

Tiếp nối chuỗi bài giảng trên hệ thống Gogoedu, hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau khám phá Bài 10: Các thể của chất và sự chuyển thể.

Các em biết không, nước trong cốc chúng ta uống hằng ngày, cục đá lạnh trong tủ lạnh và hơi nước bốc lên từ nồi canh đang sôi... tất cả đều là nước, nhưng lại ở những "hình hài" khác nhau. Trong tự nhiên, giữa các thể của chất có sự luân chuyển qua lại rất kì diệu. Chúng ta cùng bắt đầu bài học để tìm hiểu chi tiết nhé!

[Hình minh 3 trạng thái của nước đặt cạnh nhau: một viên đá lạnh đang toả hơi lạnh (thể rắn), một cốc nước lọc trong suốt (thể lỏng), và một ấm đun nước đang sôi bốc hơi nghi ngút (thể khí).]

I. Các thể của chất: thể rắn, thể lỏng và thể khí

Trên Trái Đất, mọi chất đều tồn tại ở một trong ba thể cơ bản: rắn, lỏng hoặc khí (hơi).

• Thể rắn: Ví dụ như viên đá tảng, thanh sắt, cái đinh.
• Thể lỏng: Ví dụ như nước hồ, dầu ăn, xăng.
• Thể khí: Ví dụ như không khí trong lốp xe, khí bơm trong khinh khí cầu.

Mỗi thể lại có những tính chất đặc trưng vô cùng thú vị (các em cùng xem Bảng 10.2 nhé):

1. Về hình dạng: Chất rắn có hình dạng cố định; chất lỏng không có hình dạng cố định mà mang hình dạng của vật chứa nó; chất khí cũng mang hình dạng của vật chứa nó.
2. Khả năng lan truyền (chảy): Chất rắn không thể tự chảy; chất lỏng có thể rót và chảy tràn trên bề mặt; chất khí rất dễ dàng lan toả khắp không gian theo mọi hướng.
3. Khả năng chịu nén: Chất rắn rất khó bị nén; chất lỏng khó nén; nhưng chất khí thì cực kỳ dễ bị nén.

Góc Khám Phá (Em có biết?): Vì sao các thể lại khác nhau như vậy? Đó là do cấu tạo hạt của chúng!

• Ở thể rắn: Các hạt liên kết cực kỳ chặt chẽ, xếp theo trật tự cố định và chỉ dao động quanh một vị trí, nên chúng rất cứng và giữ nguyên hình dạng.
• Ở thể lỏng: Các hạt liên kết lỏng lẻo hơn, có thể di chuyển trượt lên nhau, nên chất lỏng dễ dàng chảy.
• Ở thể khí: Các hạt hoàn toàn tự do, cách xa nhau và chuyển động hỗn loạn, nên chất khí dễ nén và bay lơ lửng khắp nơi.

[Ảnh mô tả cấu tạo hạt của 3 thể. Thể rắn: các hạt tròn màu cam xếp sát nhau ngay ngắn như xếp gạch. Thể lỏng: các hạt tròn nằm sát nhau nhưng lộn xộn hơn, có mũi tên chỉ sự trượt lên nhau. Thể khí: các hạt bay tản mác, cách xa nhau]

II. Sự chuyển thể của chất

Các chất không nằm yên ở một thể mà có thể biến đổi qua lại khi nhiệt độ thay đổi. Quá trình này được gọi là sự chuyển thể.

1. Sự nóng chảy và sự đông đặc

• Sự nóng chảy: Là quá trình chất chuyển từ thể rắn sang thể lỏng. (Ví dụ: Nước đá để ngoài nắng sẽ tan thành nước lỏng). Quá trình này xảy ra ở một nhiệt độ xác định gọi là nhiệt độ nóng chảy.
• Sự đông đặc: Ngược lại, là quá trình chất chuyển từ thể lỏng sang thể rắn. (Ví dụ: Cho nước lỏng vào tủ lạnh sẽ thành cục đá). Nước đông đặc và nóng chảy ở cùng $0^\circ C$.

[Hình minh hoạ hai khung cảnh đối lập: Hình bên trái là một thác nước đóng băng vào mùa đông lạnh giá (sự đông đặc). Hình bên phải là băng tuyết trên ngọn núi đang tan chảy thành dòng suối vào mùa hè (sự nóng chảy).]

2. Sự hoá hơi và sự ngưng tụ

• Sự hoá hơi: Là quá trình chất chuyển từ thể lỏng sang thể khí. Sự hoá hơi xảy ra trên bề mặt chất lỏng gọi là sự bay hơi, còn nếu xảy ra cả trên bề mặt và trong lòng khối chất lỏng thì gọi là sự sôi. (Ví dụ: Phơi quần áo ướt dưới nắng thì quần áo sẽ khô do nước bay hơi).
• Sự ngưng tụ: Là quá trình chất chuyển từ thể khí sang thể lỏng. (Ví dụ: Hơi nước bay lên cao gặp lạnh sẽ ngưng tụ tạo thành những đám mây, sương mù, hay những giọt nước đọng trên lá cây vào buổi sáng).

[Sơ đồ vòng tuần hoàn của nước trong tự nhiên. Mũi tên chỉ nước từ mặt biển, sông hồ bốc hơi lên (Bay hơi) tạo thành mây. Mây trên cao gặp lạnh tạo thành mưa rơi xuống đất (Ngưng tụ). Khung cảnh có mặt trời tươi sáng, mây trắng, mưa và núi đồi xanh mướt.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy lấy vở ra và ghi nhớ lại sơ đồ "đỉnh cao" về sự chuyển thể này nhé:

1. Các chất có thể tồn tại ở 3 thể cơ bản: Rắn, Lỏng, Khí.
2. Nóng chảy (Rắn $\rightarrow$ Lỏng) $\leftrightarrow$ Đông đặc (Lỏng $\rightarrow$ Rắn).
3. Hoá hơi (Lỏng $\rightarrow$ Khí) $\leftrightarrow$ Ngưng tụ (Khí $\rightarrow$ Lỏng).
4. Sự nóng chảy, đông đặc, sôi luôn xảy ra ở một nhiệt độ xác định, đặc trưng cho từng chất.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc. Các em hãy hoàn thành bài trắc nghiệm ở trên để hiểu và nhớ lâu hơn bài học này nhé. Chúc các em học tập thật vui vẻ trên Gogoedu!

Hôm nay, thầy/cô trò chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một chủ đề vô cùng thiết thực và gắn liền với từng hơi thở của chúng ta: Bài 11: Oxygen. Không khí.

Trước khi bắt đầu, các em thử tưởng tượng xem, tại sao thợ lặn khi xuống đáy biển sâu hay các phi hành gia khi bay vào vũ trụ đều phải mang theo bình dưỡng khí? Chắc chắn rồi, vì ở những nơi đó không có đủ không khí và khí oxygen để chúng ta hô hấp. Vậy oxygen và không khí có những tính chất gì, tầm quan trọng ra sao? Chúng ta cùng khám phá nhé!

[Hình minh họa: Nửa bên trái là một thợ lặn đang bơi dưới đáy biển sâu cùng đàn cá, miệng ngậm ống thở nối với bình dưỡng khí sau lưng. Nửa bên phải là một phi hành gia đang mặc đồ bảo hộ đi bộ trên Mặt Trăng, đằng sau lưng cũng có hệ thống cung cấp dưỡng khí.]

I. Oxygen trên Trái Đất

Các em có biết không, sự sống trên Trái Đất tồn tại được là nhờ có oxygen. Dù sống ở trên mặt đất, dưới nước hay trong lòng đất, các loài động vật và thực vật đều cần oxygen cho quá trình hô hấp.

• Oxygen có dồi dào trong bầu không khí bao quanh chúng ta.
• Cá có thể bơi lội tung tăng dưới nước vì trong nước cũng có một lượng oxygen hoà tan (dù rất nhỏ).
• Giun đất có thể sống sâu dưới lòng đất vì oxygen len lỏi trong các khe hở của đất xốp.

II. Tính chất vật lí và tầm quan trọng của oxygen

1. Tính chất vật lí của oxygen Oxygen có những đặc điểm nhận dạng sau đây:

• Ở điều kiện thường, oxygen ở thể khí, không màu, không mùi, không vị.
• Oxygen ít tan trong nước và nặng hơn không khí một chút.
• Đặc biệt, oxygen hoá lỏng ở nhiệt độ rất lạnh ($-183 ^\circ C$) và hoá rắn ở $-218 ^\circ C$. Khi ở thể lỏng và rắn, oxygen có màu xanh nhạt rất đẹp mắt!

2. Tầm quan trọng của oxygen Oxygen là "vị cứu tinh" của Trái Đất với hai vai trò vĩ đại nhất:

• Duy trì sự sống: Hỗ trợ quá trình hô hấp của mọi sinh vật. Trong y tế, người ta còn dùng bình khí oxygen để hỗ trợ bệnh nhân bị khó thở.
• Duy trì sự cháy: Nếu không có oxygen thì sự cháy không thể xảy ra. Oxygen giúp đốt cháy nhiên liệu để chúng ta sưởi ấm, nấu ăn, thắp sáng, chạy động cơ,....

[Ảnh mô tả vai trò của Oxygen. Phía bên trái có hình ảnh một bệnh nhân đang đeo mặt nạ dưỡng khí (hỗ trợ hô hấp). Phía bên phải là hình ảnh một đống lửa trại đang cháy sáng rực rỡ và một ngọn nến đang cháy (cung cấp nhiệt và thắp sáng).]

III. Thành phần của không khí

Nhiều bạn lầm tưởng không khí chỉ toàn là oxygen, nhưng sự thật không phải vậy. Không khí là một hỗn hợp gồm nhiều chất khí khác nhau. Nếu chúng ta chia không khí thành 100 phần (theo thể tích) thì:

• Khí nitrogen (nitơ) chiếm nhiều nhất: khoảng 78%.
• Khí oxygen chiếm vị trí á quân: khoảng 21%.
• Phần còn lại rất nhỏ, chỉ khoảng 1%, là dành cho carbon dioxide (cacbon đioxit), hơi nước và các khí khác.

(Thực hành ảo Gogoedu: Các em có thể quan sát Thí nghiệm úp cốc thuỷ tinh lên ngọn nến đang cháy nổi trên chậu nước vôi. Khi nến tắt, nước dâng lên chiếm khoảng $1/5$ thể tích cốc, chứng tỏ oxygen chiếm khoảng $1/5$ (hay 21%) thể tích không khí đấy!)

[Ảnh chia tỉ lệ các thành phần của không khí. Miếng bánh màu xanh lá cây khổng lồ chiếm 78% (chú thích: Nitrogen). Miếng bánh màu xanh dương chiếm 21% (chú thích: Oxygen). Miếng bánh nhỏ xíu màu cam chiếm 1% (chú thích: Carbon dioxide, hơi nước và các khí khác).]

IV. Vai trò của không khí

Bầu không khí giống như một chiếc chăn bông khổng lồ bao bọc Trái Đất, có những vai trò tuyệt vời sau:

• Giúp điều hoà khí hậu, bảo vệ Trái Đất khỏi các tia bức xạ nguy hiểm và hạn chế rủi ro từ các thiên thạch rơi từ vũ trụ (do chúng bị bốc cháy khi cọ xát với không khí).
• Oxygen dùng cho hô hấp và đốt cháy.
• Carbon dioxide tuy ít nhưng lại là "thức ăn" thiết yếu để cây xanh quang hợp, tạo ra chất dinh dưỡng.
• Đặc biệt, khi có sấm sét trong cơn mưa, khí nitrogen trong không khí sẽ được chuyển hoá thành các hợp chất chứa nitrogen có lợi cho cây trồng (như một dạng phân bón tự nhiên).

V. Sự ô nhiễm không khí

1. Nguyên nhân và hậu quả Khi không khí bị thay đổi thành phần (lượng oxygen giảm, carbon dioxide tăng) và xuất hiện các khí độc hại, khói, bụi... thì đó là lúc không khí bị ô nhiễm.

• Nguyên nhân: Chủ yếu đến từ hoạt động của con người như khí thải nhà máy, khói từ ô tô, đốt rác thải, hoặc từ tự nhiên như núi lửa phun trào, cháy rừng.
• Hậu quả: Gây ra "hiệu ứng nhà kính" làm Trái Đất nóng lên, băng ở hai cực tan làm nước biển dâng. Khói bụi gây ra các bệnh nguy hiểm về đường hô hấp và tạo ra "mưa acid" tàn phá cây cối, công trình xây dựng.

[Hình minh họa phân chia làm 4 ô nhỏ mô tả các nguyên nhân gây ô nhiễm: Ô 1: Núi rác thải khổng lồ. Ô 2: Một khu rừng đang chìm trong biển lửa. Ô 3: Ống xả của một chiếc ô tô đang xả khói đen nghịt. Ô 4: Các ống khói nhà máy công nghiệp đang phun khói độc lên bầu trời xám xịt.]

2. Bảo vệ môi trường không khí Để giữ cho "chiếc chăn" của Trái Đất luôn sạch sẽ, mỗi chúng ta cần hành động ngay:

• Bảo vệ và trồng nhiều cây xanh (đây là lá phổi lọc không khí tự nhiên tốt nhất).
• Đi phương tiện công cộng (xe buýt, tàu điện) hoặc đi xe đạp để giảm khí thải.
• Sử dụng năng lượng sạch (năng lượng mặt trời, gió) thay vì đốt than, dầu mỏ.
• Không xả rác bừa bãi và hạn chế đốt rác.

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi lại 3 nội dung trọng tâm của ngày hôm nay:

1. Oxygen: Là chất khí không màu, không mùi, ít tan trong nước. Oxygen rất cần thiết cho sự sống (hô hấp) và sự cháy.
2. Không khí: Là hỗn hợp khí chứa khoảng 78% nitrogen, 21% oxygen, và 1% carbon dioxide, hơi nước cùng các khí khác.
3. Ô nhiễm không khí: Gây tác hại nghiêm trọng đến môi trường và sức khoẻ. Chúng ta cần trồng nhiều cây xanh, giảm khí thải và bảo vệ môi trường để giữ bầu không khí trong lành.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc. Các em nhớ ôn lại bài, thực hành trả lời các câu hỏi tình huống và hoàn thành bài trắc nghiệm ở phía trên hệ thống để củng cố kiến thức thật vững chắc nhé! Hẹn gặp lại các em trong Chương III!

Hôm nay, thầy/cô trò chúng ta sẽ bước sang một chủ đề cực kỳ gần gũi trong đời sống hàng ngày: Chương III - Một số vật liệu, nguyên liệu, nhiên liệu, lương thực - thực phẩm thông dụng. Và bài học mở đầu chính là Bài 12: Một số vật liệu.

Các em có biết không, lịch sử phát triển của loài người gắn liền với các loại vật liệu đấy. Chắc hẳn các em đã từng nghe đến các thời kì lịch sử như thời đại đồ đá (khi con người dùng đá làm công cụ), thời đại đồ đồng và thời đại đồ sắt. Việc phát hiện và sử dụng vật liệu mới luôn đánh dấu một bước tiến vĩ đại của văn minh nhân loại. Vậy vật liệu là gì và chúng có tính chất ra sao? Chúng ta cùng bắt đầu nhé!

[Hình minh hoạ về sự tiến hoá của vật liệu. Chia làm 3 phần: Phần 1 là người tiền sử đang đẽo mũi tên bằng đá. Phần 2 là người cổ đại đang nung chảy kim loại đúc cày đồng. Phần 3 là một kĩ sư hiện đại đang chế tạo một chiếc máy bay bằng thép và nhựa tổng hợp]

I. Vật liệu

Từ xa xưa, con người đã biết tận dụng những gì có sẵn trong tự nhiên như đá, gỗ để làm vũ khí, xây nhà, đóng thuyền,.... Những thứ đó được gọi là vật liệu tự nhiên.

Cùng với sự phát triển của khoa học, con người không chỉ dừng lại ở vật liệu tự nhiên mà còn chế tạo ra vô vàn các vật liệu nhân tạo vô cùng hữu ích như: gốm, sứ, thuỷ tinh, kim loại, nhựa,.... Từ những vật liệu này, chúng ta sản xuất ra mọi đồ dùng thiết yếu: Nhựa và thuỷ tinh hữu cơ làm tấm lợp; thép (chứa sắt) làm ống dẫn, vỏ tàu; cao su làm lốp xe; gỗ làm bàn ghế,....

(Tương tác Gogoedu: Em hãy nhìn xung quanh phòng học của mình và gõ vào khung chat xem chiếc cốc uống nước, cái bàn học và thau chậu giặt quần áo được làm từ vật liệu gì nhé!)

[Một số vật dụng và vật liệu. Gồm các hình ảnh: một chiếc lốp xe ô tô (chú thích: Cao su), một chiếc bàn học (chú thích: Gỗ), một chiếc cốc trong suốt (chú thích: Thuỷ tinh), một chiếc chậu nhựa màu xanh (chú thích: Nhựa), và một bộ thìa nĩa sáng bóng (chú thích: Kim loại).]

II. Tính chất và ứng dụng của vật liệu

Tại sao dây điện phải làm bằng đồng (kim loại) nhưng vỏ bọc bên ngoài lại phải làm bằng nhựa? Tại sao nồi nấu ăn làm bằng nhôm, inox nhưng quai nồi lại bọc gỗ hoặc nhựa?.

Câu trả lời là: Mỗi loại vật liệu có các tính chất khác nhau, và người ta dựa vào tính chất đó để tạo ra những vật dụng phù hợp. Dây điện bằng đồng để dẫn điện tốt, vỏ nhựa không dẫn điện để tránh bị giật. Nồi bằng kim loại để dẫn nhiệt nhanh giúp thức ăn mau chín, nhưng quai nồi bằng nhựa/gỗ (dẫn nhiệt kém) để ta cầm không bị bỏng.

Để hiểu rõ hơn, các em hãy ghi nhớ "hồ sơ năng lực" của các vật liệu thông dụng sau (dựa theo Bảng 12.1):

• Kim loại: Có ánh kim, dẫn điện và dẫn nhiệt cực tốt; có thể kéo thành sợi, dát mỏng, rất cứng và bền, tuy nhiên có thể bị gỉ sét.
• Thuỷ tinh: Trong suốt, cho ánh sáng đi qua; dẫn nhiệt kém, không dẫn điện, cứng nhưng lại rất giòn và dễ vỡ.
• Nhựa: Dẻo, nhẹ, không dẫn điện, dẫn nhiệt kém; không bị ăn mòn nhưng dễ bị biến dạng khi gặp nhiệt độ cao.
• Gốm, sứ: Không bị ăn mòn, dẫn nhiệt kém, không dẫn điện; cứng nhưng giòn và dễ vỡ.
• Cao su: Có tính đàn hồi siêu phàm, bền, không dẫn điện/nhiệt, không thấm nước nhưng rất dễ cháy.
• Gỗ: Bền, chịu lực tốt, dễ tạo hình nhưng dễ cháy và có thể bị mối mọt tấn công.

[Hình minh hoạ Góc thực hành ảo mô phỏng 2 thí nghiệm: Thí nghiệm 1 (bên trái) thử tính dẫn điện bằng một mạch điện nhỏ gồm pin 1.5V, bóng đèn và kẹp kim loại kẹp vào các vật liệu khác nhau. Thí nghiệm 2 (bên phải) thử tính dẫn nhiệt bằng cách cắm thìa kim loại, thìa nhựa, thìa gỗ vào một bát nước nóng 90 độ C]

III. Thu gom rác thải và tái sử dụng đồ dùng trong gia đình

Rất nhiều đồ dùng từ các vật liệu trên khi cũ hoặc hỏng (như chai lọ, giấy vụn, đồ điện tử...) sẽ biến thành rác thải sinh hoạt. Nếu chúng ta vứt bỏ bừa bãi, môi trường sẽ bị ô nhiễm nặng nề.

Vì vậy, chúng ta cần phải phân loại rác thải để áp dụng Chu trình 3R:

1. Reduce (Giảm thiểu): Hạn chế sử dụng đồ nhựa dùng một lần.
2. Reuse (Tái sử dụng): Dùng lại chai lọ cũ làm chậu trồng cây hoặc đồ trang trí.
3. Recycle (Tái chế): Thu gom giấy, chai nhựa, kim loại đem đến nhà máy để tái chế thành đồ mới.

⚠️ Cảnh báo an toàn cực kì quan trọng (Góc Em có biết?): Các em tuyệt đối KHÔNG nên tái sử dụng những chai nhựa có kí hiệu hình tam giác với số 1 ở giữa (nhựa PETE) để đựng nước uống hay thực phẩm. Đây là loại nhựa chỉ dùng một lần. Nếu tái sử dụng hoặc để ở nhiệt độ cao, chúng sẽ hoà tan các hoá chất cấu tạo nên nhựa vào nước, gây độc hại cực kì nguy hiểm cho cơ thể chúng ta đấy!.

[Hình về bảo vệ môi trường. Bên trái là logo Chu trình 3R (3 mũi tên màu xanh lá cây vòng tròn) với các từ Reduce, Reuse, Recycle. Bên phải là hình ảnh cận cảnh đáy một chai nhựa có biểu tượng hình tam giác với số 1 ở giữa và chữ PETE bên dưới, kèm theo một dấu X màu đỏ cảnh báo không tái sử dụng để đựng nước.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi nhớ kĩ 3 nội dung trọng tâm sau đây nhé:

1. Các vật liệu khác nhau (kim loại, nhựa, gỗ, thuỷ tinh...) có các tính chất khác nhau.
2. Ứng dụng của mỗi loại vật liệu luôn dựa vào tính chất của chúng.
3. Chúng ta cần sử dụng vật liệu tiết kiệm và không sử dụng các vật liệu gây hại cho môi trường.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc rồi. Các em đã biết cách chọn vật liệu an toàn và phân loại rác bảo vệ môi trường chưa nào? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 12" ở phía trên để củng cố ngay kiến thức và tích lũy điểm thưởng trên Gogoedu nhé! Hẹn gặp lại các em ở bài học tiếp theo!

Các em có bao giờ tự hỏi, những thìa đường trắng tinh ngọt ngào chúng ta ăn hằng ngày được làm từ đâu không? Chính là từ cây mía. Vậy nhôm để làm vỏ máy bay hay sắt thép để xây nhà được lấy từ đâu? Câu trả lời là từ các loại quặng sâu trong lòng đất. Mía, quặng, hay đất đá... được gọi chung là các nguyên liệu. Chúng ta cùng đi tìm hiểu chi tiết về chúng nhé!

[Hình minh hoạ Nửa bên trái là một cánh đồng mía xanh mướt đang thu hoạch và một rổ đường trắng tinh (chú thích: Mía là nguyên liệu sản xuất đường). Nửa bên phải là một mỏ đất quặng màu đỏ cam và một cuộn dây điện bằng đồng sáng bóng.]

I. Các loại nguyên liệu

Nguyên liệu là những vật liệu tự nhiên mà con người lấy từ tự nhiên để chế biến thành các sản phẩm mới.

Dưới bàn tay khối óc của con người, các nguyên liệu thô sơ có thể "biến hoá" thành muôn vàn sản phẩm hữu ích:

• Đá vôi: Dùng để sản xuất ra vôi sống.
• Quặng: Các loại quặng có thể sản xuất ra sắt, nhôm, đồng, phosphorus (photpho),....
• Đất, đá, cát: Là nguyên liệu quen thuộc để sản xuất xi măng, gạch ngói, đồ gốm, thuỷ tinh,....
• Dầu mỏ: Không chỉ làm nhiên liệu đốt, dầu mỏ còn để điều chế ra các hoá chất cơ bản, từ đó sản xuất phân bón, thuốc trừ sâu, dược phẩm, mĩ phẩm (như nước hoa, son môi), hay các loại len, tơ,....

II. Đá vôi

Đá vôi là một nguyên liệu cực kỳ quan trọng trong công nghiệp. Thành phần chủ yếu của đá vôi là calcium carbonate. Trong tự nhiên, đá vôi thường bị lẫn các tạp chất như đất sét, cát,... nên chúng không chỉ có màu trắng mà còn có màu xám, xanh nhạt, vàng, hồng sẫm hay thậm chí là đen.

1. Tính chất của đá vôi (Góc thực hành ảo) Trên hệ thống Gogoedu, các em hãy cùng làm thí nghiệm thử tính chất của đá vôi nhé:

• Thử độ cứng: Dùng một chiếc đinh sắt vạch mạnh lên viên đá vôi, các em sẽ thấy viên đá bị trầy xước. Điều này chứng tỏ đá vôi không quá cứng.
• Thử với acid: Các em dùng ống hút nhỏ vài giọt hydrochloric acid (axit clohiđric) lên mặt viên đá vôi. Ngay lập tức, mặt đá vôi sẽ sủi bọt khí. Đây là dấu hiệu nhận biết đá vôi cực kỳ đặc trưng!

[Mô phỏng thí nghiệm đá vôi. Một bàn tay đang đeo găng tay cao su màu xanh, dùng ống hút pipet nhỏ dung dịch acid lên một viên đá vôi màu xám nhạt. Tại vị trí dung dịch rơi xuống, có các bọt khí nổi bọt sủi lên sùng sục. Có chú thích rõ ràng chữ "Acid", "Đá vôi" và "Bọt khí".]

2. Ứng dụng của đá vôi Với những tính chất trên, đá vôi được đập nhỏ để làm đường, làm bê tông hoặc nung trong lò để sản xuất vôi sống và xi măng (clinker). Ngoài ra, người ta còn chế biến đá vôi thành bột nhẹ để làm độn trong sản xuất cao su, xà phòng.

(Em có biết: Thiên nhiên rất ưu ái nước ta khi có những vùng núi đá vôi tuyệt đẹp, tập trung chủ yếu ở phía Bắc và Bắc Trung Bộ như Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Ninh Bình hay các di sản nổi tiếng như Cát Bà, Hạ Long).

III. Quặng

Cùng với đá vôi, quặng là kho báu mà thiên nhiên ban tặng. Quặng là loại đất đá chứa các chất có giá trị với hàm lượng lớn, được khai thác và chế biến thành các sản phẩm hữu dụng.

Các em hãy cùng xem một số loại quặng tiêu biểu và ứng dụng của chúng nhé:

• Quặng sắt: Được khai thác nhiều ở Thái Nguyên. Người ta nung quặng sắt trong các lò cao khổng lồ cùng với than cốc để loại bỏ tạp chất, tạo ra gang và thép (hợp kim của sắt với carbon). Gang, thép là vật liệu xương sống để xây dựng, chế tạo máy bay, ô tô,....
• Quặng bauxite (chứa nhôm oxit): Rất phong phú ở Tây Nguyên nước ta, được dùng để sản xuất nhôm.
• Quặng titanium (titan): Dùng để sản xuất kim loại titanium siêu nhẹ, chịu ăn mòn và nhiệt độ cực cao, ứng dụng làm tàu vũ trụ hay khung xe đạp thể thao.
• Quặng đồng: Dùng để sản xuất đồng, một kim loại dẫn điện tuyệt vời làm dây điện.
• Quặng chứa phosphorus: Dùng để sản xuất phân bón (phân lân) giúp cây trồng tươi tốt.

[Hình minh hoạ một khu mỏ khai thác quặng lộ thiên khổng lồ với các bậc thang đất màu nâu đỏ. Một chiếc máy xúc gầu lớn đang xúc đất đá (quặng) đổ lên một chiếc xe tải chuyên dụng siêu trọng. Góc trên có chèn các icon nhỏ: cuộn dây đồng, máy bay không gian (titan), và khung thép xây dựng.]

⚠️ Lời kêu gọi bảo vệ môi trường: Các em ạ, nguyên liệu tự nhiên không phải là vô tận. Việc khai thác quặng, đá vôi bừa bãi sẽ làm cạn kiệt tài nguyên, gây khói bụi, ô nhiễm nguồn nước và phá huỷ cảnh quan thiên nhiên. Vì vậy, chúng ta phải khai thác và sử dụng chúng một cách hợp lí, tiết kiệm, đồng thời phải luôn đi đôi với việc bảo vệ môi trường sinh thái nhé!

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi lại 3 nội dung trọng tâm của bài học hôm nay:

1. Con người nhận biết được các nguyên liệu tự nhiên (đá vôi, quặng, cát, dầu mỏ...) và dùng chúng để sản xuất ra các vật liệu, sản phẩm nhân tạo.
2. Dựa vào thành phần, tính chất của các nguyên liệu mà ta có thể điều chế ra các sản phẩm cần thiết phục vụ đời sống và sản xuất.
3. Nguồn nguyên liệu tự nhiên là hữu hạn (có giới hạn), do đó chúng ta cần khai thác và sử dụng chúng một cách hợp lí, tiết kiệm và bảo vệ môi trường.

Bài học số 13 của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc rồi. Các em đã hiểu rõ hơn về nguồn gốc của các vật dụng quanh mình chưa? Hãy nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 13" ở phía trên để củng cố kiến thức và tích lũy điểm thưởng trên Gogoedu nhé! Hẹn gặp lại các em ở bài học tiếp theo!

Hôm nay, thầy/cô trò chúng ta sẽ tiếp tục chương trình với Bài 14: Một số nhiên liệu.

Trước khi bắt đầu, các em hãy thử tưởng tượng xem: Với tốc độ tiêu thụ như hiện tại, loài người sẽ nhanh chóng cạn kiệt các nguồn nhiên liệu thông thường như than đá, dầu mỏ hay khí thiên nhiên. Em hình dung khi đó cuộc sống của chúng ta sẽ ra sao? Ô tô, xe máy lấy gì để chạy? Bếp gas lấy gì để đun nấu? Chắc chắn sẽ là một sự đình trệ khổng lồ. Vậy nhiên liệu là gì, có tính chất ra sao và làm thế nào để sử dụng chúng hiệu quả? Chúng ta cùng bắt đầu bài học nhé!

[Hình minh hoạ 3D phong cách hoạt hình thể hiện hai nửa đối lập. Nửa bên trái là cảnh sinh hoạt nhộn nhịp, ô tô chạy trên đường, nhà máy hoạt động, bếp nấu ăn rực lửa. Nửa bên phải là cảnh tối tăm, các phương tiện giao thông đắp chiếu, nhà máy ngừng hoạt động vì cạn kiệt năng lượng. Khuôn mặt một bạn học sinh ở giữa đang lo lắng suy nghĩ.]

I. Các loại nhiên liệu

Đầu tiên, chúng ta cần hiểu rõ khái niệm: Nhiên liệu là những chất cháy được và khi cháy toả ra nhiều nhiệt, có thể phát sáng. Dựa vào nhiệt lượng toả ra này, con người sử dụng nhiên liệu để sưởi ấm, nấu ăn, hoặc chạy động cơ xe cộ, máy móc.

Cũng giống như các chất khác, nhiên liệu quanh ta tồn tại ở 3 thể cơ bản:

• Thể rắn: Than đá, củi, gỗ, sáp....
• Thể lỏng: Xăng, dầu hoả, cồn....
• Thể khí: Khí gas (khí đốt), biogas....

(Góc lưu ý: Hầu hết các loại nhiên liệu (trừ than đá) đều nhẹ hơn nước và không tan trong nước, ngoại trừ cồn là có thể hoà tan trong nước nhé các em!).

[Bảng đồ hoạ thiết kế phẳng minh hoạ 3 nhóm nhiên liệu. Nhóm thể rắn: Hình ảnh đống than đá đen nhánh rực hồng và những thanh củi khô. Nhóm thể lỏng: Hình ảnh vòi bơm xăng ô tô đang chảy và chiếc đèn dầu hoả cổ điển. Nhóm thể khí: Hình ảnh chiếc bếp gas đang cháy với ngọn lửa màu xanh lam đặc trưng. Có chú thích rõ tên từng loại.]

II. Nguồn nhiên liệu, tính chất và cách sử dụng nhiên liệu

1. Nguồn nhiên liệu hoá thạch Các nhiên liệu phổ biến nhất hiện nay như than đá, dầu mỏ và khí thiên nhiên được gọi là nhiên liệu hoá thạch. Chúng được tạo thành từ xác các thảm thực vật hay sinh vật bị chôn vùi dưới lòng đất, dưới đáy biển sâu thiếu oxygen, trải qua hàng triệu năm biến đổi mới hình thành được.

Thiên nhiên đã ban tặng cho nước ta những mỏ nhiên liệu hoá thạch rất lớn:

• Than đá: Tập trung nhiều nhất ở tỉnh Quảng Ninh (như Cửa Ông, Vàng Danh...).
• Dầu mỏ và khí thiên nhiên: Thường tồn tại cùng nhau thành các mỏ lớn dưới thềm lục địa ở Biển Đông (như mỏ Bạch Hổ, Lan Tây...). Dầu thô sau khi khai thác sẽ được chưng cất để tách ra thành dầu hoả, xăng, khí đốt... phục vụ đời sống.

[Đồ hoạ lát cắt cấu trúc của một mỏ dầu dưới lòng đất. Lớp trên cùng là đất đá. Lớp tiếp theo là túi "Khí" (màu vàng nhạt). Lớp giữa là "Dầu" (màu đen). Lớp dưới cùng là "Nước" (màu xanh dương). Phía trên mặt đất là các tháp khoan, giàn khoan khổng lồ đang cắm ống hút sâu xuống các lớp này. Chú thích rõ ràng các lớp.]

2. Tính chất và cách sử dụng an toàn, tiết kiệm Đặc tính chung của nhiên liệu là dễ bắt lửa và cháy, một số loại ở thể lỏng/khí (như xăng, dầu, gas) có mùi đặc trưng rất dễ nhận biết và bay hơi nhanh. Do đó, chúng ta phải cất giữ chúng ở nơi an toàn, cách xa nguồn nhiệt để tránh cháy nổ.

Bài toán môi trường và tiết kiệm: Khi đốt than đá hay xăng dầu, ngoài nhiệt lượng, chúng còn thải ra rất nhiều khí độc hại, bụi mịn gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khoẻ. Do đó, các em cần ghi nhớ nguyên tắc khi sử dụng:

• Chỉ cung cấp đủ lượng oxygen cho quá trình cháy (ví dụ: thổi gió vào bếp lò).
• Điều chỉnh lượng nhiên liệu vừa đủ (ví dụ: vặn lửa bếp gas vừa với đáy nồi, không vặn quá to gây lãng phí nhiên liệu ra ngoài).

III. Sơ lược về an ninh năng lượng

Các em ạ, mọi hoạt động sống từ sinh hoạt hằng ngày đến sản xuất nhà máy đều cần đến năng lượng. Vì vậy, mỗi quốc gia đều phải có chương trình đảm bảo đủ năng lượng, đó gọi là An ninh năng lượng.

Như đã nói ở trên, nhiên liệu hoá thạch cần hàng triệu năm để hình thành, vì thế chúng đang có nguy cơ cạn kiệt dần. Để thay thế, con người đang tập trung nghiên cứu và sử dụng các nguồn năng lượng tái tạo (những nguồn năng lượng vô tận từ thiên nhiên) như: năng lượng Mặt Trời, năng lượng gió, thuỷ điện, địa nhiệt, sinh học....

[Ảnh so sánh 2 nguồn năng lượng. Một bên là "Nhiên liệu hoá thạch" (màu xám tối) với hình ống khói nhà máy xả khí thải, giàn khoan dầu. Một bên là "Năng lượng tái tạo" (màu xanh lá tươi sáng) với các biểu tượng: Tấm pin năng lượng Mặt Trời, Tua-bin quạt gió khổng lồ, và Đập thuỷ điện dòng nước chảy siết.]

Góc Khám Phá (Em có biết?): Băng cháy Khoa học đã phát hiện ra một dạng nhiên liệu cực kì độc đáo gọi là "Đá cháy" hay "băng cháy" (tên khoa học là methane hydrate). Chúng được hình thành ở áp suất cực cao và nhiệt độ thấp, tồn tại với lượng rất lớn ở sâu dưới đáy biển. Hiện nay, nhiều quốc gia đang nỗ lực khai thác loại "băng đá có thể châm lửa cháy" này để thay thế dần than đá, dầu mỏ đấy!.

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi nhớ lại 3 nội dung trọng tâm của ngày hôm nay nhé:

1. Nhiên liệu là những chất cháy được và toả ra nhiều nhiệt (như than đá, dầu mỏ, xăng, khí thiên nhiên...).
2. Nhiên liệu hoá thạch có hạn và đang dần cạn kiệt. Do đó, chúng ta cần sử dụng chúng một cách tiết kiệm và tìm các nguồn năng lượng khác để thay thế.
3. Hiểu biết về tính chất của các nhiên liệu sẽ giúp chúng ta sử dụng chúng một cách an toàn và đạt hiệu quả cao nhất.

Bài học số 14 của chúng ta đến đây là kết thúc rồi. Các em đã biết cách điều chỉnh bếp gas sao cho tiết kiệm chưa nào? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 14" ở phía trên để củng cố kiến thức và tích lũy điểm thưởng trên Gogoedu nhé! Hẹn gặp lại các em ở Bài 15!

Hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một chủ đề "ngon miệng" và thiết thực nhất đối với mỗi chúng ta: Bài 15: Một số lương thực, thực phẩm.

Các em ạ, để có sức khoẻ học tập và vui chơi mỗi ngày, sáng nay các em đã ăn gì nào? Có bạn ăn cơm tấm, có bạn ăn phở, có bạn lại uống sữa ăn bánh mì... Tất cả những món ăn đó chính là nguồn cung cấp năng lượng tuyệt vời cho cơ thể. Vậy lương thực và thực phẩm khác nhau như thế nào? Chúng chứa những chất dinh dưỡng gì giúp ta cao lớn và khoẻ mạnh? Chúng ta cùng "khai tiệc" bài học hôm nay nhé!

[Hình minh hoạTrên một chiếc bàn ăn lớn bày biện rất nhiều loại đồ ăn: Một bát cơm trắng bốc khói, vài bắp ngô, một đĩa thịt cá nướng, một rổ trứng gà, và rất nhiều rau củ quả tươi ngon (cà chua, chuối, dưa hấu...). Bức ảnh tạo cảm giác hấp dẫn, kích thích vị giác và sự tò mò của học sinh.]

I. Vai trò của lương thực, thực phẩm

Mọi hoạt động của con người từ hít thở, suy nghĩ đến chạy nhảy đều cần năng lượng. Nguồn năng lượng và chất dinh dưỡng này được cung cấp hoàn toàn từ thức ăn.

Thức ăn của con người được chia làm 2 dạng chính:

• Lương thực (nguồn gốc thực vật): Thường là các loại ngũ cốc chứa nhiều tinh bột như lúa gạo, ngô, khoai, sắn, lúa mì....
• Thực phẩm: Gồm các loại thức ăn đa dạng hơn như thịt, cá, rau, củ, quả, sữa....

Góc Lưu ý Quan trọng: Các em có biết vì sao đồ ăn để bên ngoài lâu ngày lại có mùi ôi thiu không? Đó là do trong môi trường nóng, ẩm, lương thực và thực phẩm rất dễ bị hư hỏng. Vi khuẩn và nấm mốc sẽ sinh sôi nảy nở, làm biến chất thức ăn. Nếu chúng ta ăn phải thức ăn ôi thiu sẽ bị ngộ độc cơ thể, thậm chí sinh ra các chất độc gây ung thư. Vì vậy, việc bảo quản lương thực, thực phẩm đúng cách (như để trong tủ lạnh, phơi khô, hút chân không...) là cực kì quan trọng!

[Nửa bên trái là hình ảnh một đĩa thức ăn tươi ngon được đậy lồng bàn cẩn thận (có biểu tượng ✔ màu xanh). Nửa bên phải là hình ảnh một lát bánh mì và bát cơm bị mốc xanh mốc đen, có những chú vi khuẩn hoạt hình vây quanh (có biểu tượng ❌ màu đỏ cảnh báo ngộ độc).]

II. Các nhóm chất dinh dưỡng trong lương thực, thực phẩm

Để cơ thể phát triển toàn diện, chúng ta cần nạp đủ 4 nhóm chất dinh dưỡng "tuyệt đỉnh" sau đây:

1. Carbohydrate (Chất đường bột) - "Nhà máy năng lượng"

• Thành phần & Nguồn gốc: Carbohydrate là tên gọi chung của tinh bột, đường và chất xơ. Phần lớn chúng có nguồn gốc thực vật. Tinh bột có nhiều trong lúa gạo, ngô, khoai, sắn. Còn đường có nhiều trong cây mía, thốt nốt, củ cải đường và các loại quả ngọt.
• Vai trò: Đây là nguồn cung cấp năng lượng chính cho cơ thể. Khi chúng ta ăn cơm, tinh bột sẽ được tiêu hoá chuyển hoá thành đường, rồi biến thành nước và khí carbon dioxide, đồng thời giải phóng ra rất nhiều năng lượng cho ta hoạt động.

2. Các chất dinh dưỡng khác

• a) Protein (Chất đạm) - "Những viên gạch xây cơ thể": Protein có vai trò cấu tạo, duy trì và phát triển cơ thể. Nếu muốn cao lớn và có cơ bắp chắc khoẻ, các em phải ăn nhiều thực phẩm giàu protein như: thịt, cá, trứng, sữa, và các loại hạt họ đậu, đỗ....
• b) Lipid (Chất béo) - "Áo giáp giữ nhiệt": Lipid là nguồn dự trữ năng lượng cực lớn và có tác dụng chống lạnh cho cơ thể. Lipid có trong mỡ động vật (bơ, thịt mỡ) và dầu thực vật (lạc, vừng, dầu đậu nành...).
• c) Chất khoáng và Vitamin - "Những vệ sĩ tí hon":
  • Tuy cơ thể chỉ cần một lượng rất nhỏ nhưng nếu thiếu chúng, ta sẽ dễ mắc bệnh.
  • Chất khoáng: Gồm calcium (canxi), phosphorus (photpho), iodine (i-ốt).... Thiếu calcium xương sẽ bị xốp, yếu; thiếu iodine sẽ gây bệnh bướu cổ.
  • Vitamin: Gồm các loại A, B, C, D, E, K.... Ví dụ: Thiếu vitamin A khiến mắt kém, thiếu vitamin D khiến xương/cơ kém phát triển. (Nguồn thực phẩm giàu vitamin và khoáng chất là hải sản, rau xanh, quả tươi...).

[4 nhóm chất dinh dưỡng. Góc 1 (Carbohydrate): Cơm, ngô, khoai. Góc 2 (Protein): Thịt bò, cá, trứng gà. Góc 3 (Lipid): Dầu ăn, quả bơ, mỡ. Góc 4 (Vitamin & Khoáng chất): Bông cải xanh, cà chua, tôm, cua. Mỗi góc có màu sắc phân biệt rõ ràng, sinh động.]

III. Sức khoẻ và chế độ dinh dưỡng

Mỗi loại thức ăn cung cấp lượng năng lượng và dưỡng chất khác nhau. Vì vậy, một bữa ăn hoàn hảo là một bữa ăn đa dạng, kết hợp nhiều loại thực phẩm.

Khẩu phần ăn cần phải phù hợp với từng lứa tuổi, giới tính, cân nặng và mức độ vận động. Nếu các em ăn quá nhiều chất béo và ít vận động, năng lượng thừa sẽ tích tụ gây béo phì. Ngược lại, nếu ăn không đủ chất, cơ thể sẽ bị suy dinh dưỡng, còi cọc.

Góc Khám Phá (Em có biết?): Sự kết hợp diệu kì của thức ăn Các em có biết tại sao mẹ thường xào cà rốt với dầu ăn không? Bởi vì vitamin A (rất dồi dào trong cà rốt, gấc, cà chua) là loại vitamin tan trong chất béo,. Cơ thể chúng ta bắt buộc phải có dầu, mỡ thì mới hấp thụ được vitamin A. Nếu các em chỉ ăn cà rốt luộc mà bữa ăn hoàn toàn không có chút dầu mỡ nào, cơ thể sẽ thiếu vitamin A, gây ra bệnh "quáng gà" (nhìn kém vào buổi tối) đấy!.

[Hình minh hoạ một chiếc đĩa ăn dinh dưỡng (Healthy Plate). 1/2 đĩa là rau củ quả (cà rốt, súp lơ). 1/4 đĩa là protein (miếng cá hồi). 1/4 đĩa là carbohydrate (cơm trắng). Bên cạnh là một chén canh nhỏ và một giọt dầu ăn đang được rưới lên cà rốt (mũi tên chú thích: Chất béo giúp hấp thụ Vitamin A).]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi lại 3 nội dung trọng tâm của ngày hôm nay nhé:

1. Lương thực, thực phẩm đóng vai trò thiết yếu, cung cấp năng lượng và chất dinh dưỡng giúp cơ thể sống, phát triển và hoạt động,.
2. Lương thực và thực phẩm rất dễ bị phân huỷ, biến chất bởi vi khuẩn, nấm mốc nên cần được bảo quản đúng cách,.
3. Có 4 nhóm chất dinh dưỡng chính: Carbohydrate, Protein, Lipid, Chất khoáng và Vitamin,,. Chúng ta cần ăn uống đa dạng, đủ chất để có một cơ thể khoẻ mạnh.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc. Các em hãy hoàn thành bài trắc nghiệm ở trên để hiểu và nhớ lâu hơn bài học này nhé.

Hôm nay chúng ta sẽ bước sang một chương hoàn toàn mới: Chương IV - Hỗn hợp. Tách chất ra khỏi hỗn hợp. Và bài học mở đầu là Bài 16: Hỗn hợp các chất.

Trước khi bắt đầu, các em hãy nghĩ đến li nước cam hoặc li nước chanh giải khát mà chúng ta hay uống. Li nước cam đó có phải là nước tinh khiết không, hay nó chứa những chất gì bên trong? Tại sao khi pha thêm nước vào cốc nước cam, màu và vị của nó lại thay đổi? Chúng ta cùng đi tìm câu trả lời qua bài học hôm nay nhé!

[Một bạn học sinh đang vui vẻ pha một bình nước cam lớn. Trên bàn có các nguyên liệu: những quả cam tươi mọng nước, một bát đường trắng, một bình nước lọc trong suốt và một li nước cam đã pha xong có màu vàng cam đẹp mắt. Phía trên có các mũi tên hội tụ từ các nguyên liệu vào li nước cam, thể hiện sự kết hợp các chất.]

I. Chất tinh khiết và hỗn hợp

Mọi vật thể xung quanh chúng ta có thể chỉ chứa một chất duy nhất, nhưng cũng có thể chứa nhiều chất khác nhau trộn lẫn.

1. Chất tinh khiết Chất tinh khiết là chất chỉ được tạo ra từ một chất duy nhất và có những tính chất xác định không bao giờ thay đổi.

• Ví dụ: Nước cất (dùng trong y tế) luôn sôi ở $100^\circ C$ và nóng chảy ở $0^\circ C$. Khí oxygen trong bình dưỡng khí luôn hoá lỏng ở $-183^\circ C$ và hoá rắn ở $-218^\circ C$. Nước cất, bạc, oxygen tinh khiết chính là những ví dụ điển hình của chất tinh khiết.

2. Hỗn hợp Ngược lại với chất tinh khiết, hỗn hợp chứa từ hai chất trở lên. Tính chất của hỗn hợp có thể thay đổi tuỳ thuộc vào thành phần và tỉ lệ các chất có trong nó.

• Ví dụ: Nước đường, nước cam, nước muối hay nước biển đều là hỗn hợp. Trong cốc nước cam có nước, đường, axit hữu cơ, tinh dầu,... Nếu em cho thêm nhiều đường thì hỗn hợp sẽ ngọt hơn, cho thêm nhiều nước thì hỗn hợp sẽ nhạt màu và nhạt vị đi.

II. Dung dịch

(Góc thực hành ảo Gogoedu): Các em hãy tương tác trên màn hình, xúc một thìa đường cho vào cốc nước tinh khiết và dùng thìa khuấy đều nhé. Điều gì đã xảy ra? Những hạt đường biến mất và chúng ta thu được "nước đường".

• Trong quá trình này, đường là chất tan, còn nước là dung môi hoà tan đường.
• Nước đường tạo thành trong suốt, đồng nhất ở mọi vị trí, được gọi là dung dịch.

Vậy, các em hãy ghi nhớ định nghĩa: Dung dịch là một hỗn hợp đồng nhất của dung môi và chất tan. (Ví dụ: Nước muối, dấm ăn, nước giải khát có gas đều là các dung dịch).

[Ảnh mô phỏng quá trình tạo dung dịch. Gồm 3 hình nhỏ liên tiếp: Hình 1 là một thìa "Đường" (chú thích: Chất tan). Hình 2 là một cốc "Nước tinh khiết" (chú thích: Dung môi). Hình 3 là hình ảnh thìa đường đang được đổ vào cốc nước và khuấy đều tạo thành "Nước đường" (chú thích: Dung dịch - Hỗn hợp đồng nhất).]

III. Huyền phù và nhũ tương

Nếu mọi thứ trộn vào nhau đều hoà tan hoàn toàn và đồng nhất thì thế giới lại đơn giản quá. Có những chất khi trộn vào nhau lại không tạo thành dung dịch.

1. Huyền phù Các em thử lấy một thìa bột sắn (hoặc đất cát) cho vào cốc nước và khuấy lên. Bột sắn không tan hoàn toàn mà lơ lửng trong nước làm cốc nước đục ngầu, nếu để yên một lúc, bột sắn sẽ lắng xuống đáy. Hỗn hợp các hạt chất rắn lơ lửng trong chất lỏng như vậy gọi là huyền phù. Huyền phù là một hỗn hợp không đồng nhất. (Ví dụ: nước phù sa, nước bột màu,...).

2. Nhũ tương Tương tự, nếu các em cho dầu ăn vào nước và lắc mạnh, dầu ăn không tan trong nước mà bị xé nhỏ thành các giọt chất lỏng lơ lửng trong nước. Hỗn hợp gồm các giọt chất lỏng lơ lửng trong một chất lỏng khác được gọi là nhũ tương. Nhũ tương cũng là hỗn hợp không đồng nhất. (Ví dụ: sốt mayonnaise, mĩ phẩm dạng kem,...).

[Hình minh hoạ so sánh 3 loại hỗn hợp đặt cạnh nhau trên bàn thí nghiệm. Cốc 1 (Dung dịch): Nước muối trong suốt hoàn toàn. Cốc 2 (Huyền phù): Cốc nước bùn đục ngầu, có cặn đất lắng dưới đáy. Cốc 3 (Nhũ tương): Cốc nước và dầu ăn đang bị phân tách lớp mờ đục sau khi lắc. Có chú thích rõ tên 3 loại và đặc điểm Đồng nhất / Không đồng nhất.]

IV. Sự hoà tan các chất

1. Khả năng tan của các chất

• Chất rắn: Có chất tan nhiều trong nước (như đường, muối ăn, bột nở), có chất tan ít, và có chất hoàn toàn không tan (như bột đá vôi, cát, bột mì).
• Chất lỏng: Rượu, dấm ăn tan vô hạn trong nước tạo thành dung dịch, nhưng dầu ăn thì không tan.
• Chất khí: Các chất khí cũng có thể hoà tan trong nước. Ví dụ: Khí oxygen hoà tan một phần trong nước biển giúp cá và san hô hô hấp được; hay khí carbon dioxide hoà tan dưới áp suất cao để tạo ra nước ngọt có gas (khi mở nắp chai sẽ thấy bọt khí sủi lên).

2. Ảnh hưởng của nhiệt độ tới sự hoà tan Làm thế nào để pha nước chanh đường thật nhanh? Bí quyết là dùng nước nóng đấy các em ạ! Thông thường, các chất rắn sẽ tan tốt hơn và nhanh hơn trong nước nóng so với nước lạnh. Ngược lại, chất khí thì lại tan kém đi khi nhiệt độ tăng.

(Góc mẹo vặt): Ngoài việc tăng nhiệt độ, để một chất rắn hoà tan nhanh hơn, các em có thể làm thêm 2 cách là: khuấy trộn hoặc nghiền nhỏ hạt chất rắn đó ra nhé!

[Ảnh mô phỏng 3 bí quyết giúp chất rắn hoà tan nhanh. Hình 1: Đun nóng (biểu tượng nhiệt kế đang tăng nhiệt độ trong cốc nước nóng). Hình 2: Khuấy trộn (biểu tượng chiếc thìa đang khuấy tạo lốc xoáy nhỏ trong cốc). Hình 3: Nghiền nhỏ (biểu tượng hạt đường viên to đang bị giã thành bột mịn màng). Đồ hoạ trực quan, sinh động.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi nhớ lại những kiến thức quan trọng nhất của bài học hôm nay nhé:

1. Chất tinh khiết chỉ có một chất. Hỗn hợp có từ hai chất trở lên.
2. Dung dịch là hỗn hợp đồng nhất của dung môi và chất tan.
3. Huyền phù là hỗn hợp rắn - lỏng không đồng nhất.
4. Nhũ tương là hỗn hợp lỏng - lỏng không đồng nhất.
5. Các chất có khả năng tan trong nước khác nhau. Khi tăng nhiệt độ, chất rắn tan nhanh và nhiều hơn trong nước, ngược lại chất khí tan ít hơn.

Bài học số 16 của chúng ta đến đây là kết thúc rồi. Các em đã biết cách phân biệt nước tinh khiết, nước muối và nước phù sa chưa nào? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 16" ở phía trên hệ thống Gogoedu để củng cố kiến thức và tích lũy điểm thưởng nhé! Hẹn gặp lại các em ở Bài 17!

Từ xưa, ông bà ta đã có câu: "Đãi cát tìm vàng". Các em có bao giờ thắc mắc người ta làm thế nào để tách được những hạt vàng quý giá ra khỏi đống cát sỏi bãi bồi, hay làm thế nào để lấy được muối trắng từ nước biển mênh mông không? Bí quyết nằm ở các phương pháp tách chất đấy! Chúng ta cùng bắt đầu bài học để làm sáng tỏ điều này nhé!

[Hình minh hoạ chia làm hai nửa. Nửa bên trái là hình ảnh một người nông dân đang cào muối trên ruộng muối lấp lánh dưới ánh nắng mặt trời (bốc hơi nước mặn). Nửa bên phải là một người thợ mỏ đang cầm rây đãi vàng dưới suối (lắng lọc bùn cát). Phong cách ảnh chân thực, tươi sáng.]

I. Nguyên tắc tách chất

Trong tự nhiên hay trong cuộc sống, chúng ta rất hiếm khi gặp chất tinh khiết mà thường gặp các hỗn hợp. Để tách được một chất ra khỏi hỗn hợp, nguyên tắc "vàng" mà các nhà khoa học sử dụng là: Dựa vào các tính chất khác nhau của các chất có trong hỗn hợp.

• Ví dụ: Hạt phù sa nặng hơn nước nên khi nước đứng yên, nó sẽ lắng xuống đáy (tính chất nặng nhẹ). Muối ăn không bị bay hơi nên khi làm cho nước biển bay hơi hết, muối sẽ đọng lại (tính chất bay hơi).

Vậy dựa vào những nguyên tắc này, chúng ta có những phương pháp nào?

II. Một số cách tách chất

Có 4 phương pháp cơ bản nhất mà các em cần ghi nhớ để tách chất ra khỏi hỗn hợp:

1. Lắng, gạn và lọc Phương pháp này dùng để tách chất rắn không tan ra khỏi chất lỏng.

• Lắng: Trong không khí hay trong nước thường có lẫn bụi, bùn. Khi lặng gió hoặc để nước yên tĩnh một thời gian, các hạt cặn bã này nặng hơn nên sẽ tự động lắng xuống đáy.
• Gạn: Sau khi cặn đã lắng xuống đáy, ta chỉ cần cẩn thận rót lấy lớp nước trong ở phía trên, thao tác đó gọi là gạn.
• Lọc: Đôi khi các hạt chất rắn lơ lửng rất khó lắng xuống. Lúc này ta dùng một tờ "giấy lọc" (có những lỗ nhỏ li ti). Khi đổ hỗn hợp qua phễu có giấy lọc, nước lỏng chui qua được các lỗ, còn những hạt chất rắn có kích thước lớn hơn sẽ bị giữ lại trên giấy.

(Thực hành ảo Gogoedu: Các em hãy tương tác trên màn hình, gấp tờ giấy lọc làm tư, mở thành hình nón rồi đặt vào phễu, sau đó từ từ rót cốc nước đục vào để thu được nước trong nhé!)

[Hình mô phỏng quá trình Lọc nước. Gồm hình ảnh một chiếc phễu thuỷ tinh có đặt giấy lọc màu trắng bên trong. Một bàn tay đang rót cốc nước đục ngầu (hỗn hợp bùn đất) vào phễu. Phía dưới đuôi phễu, những giọt nước trong vắt đang rỏ xuống một chiếc bình hứng.]

2. Cô cạn Phương pháp này dùng để tách chất rắn tan (hoặc kích thước hạt quá nhỏ không thể lọc được) ra khỏi chất lỏng.

• Cách làm: Người ta đun nóng hỗn hợp. Dưới tác dụng của nhiệt, chất lỏng (như nước) sẽ bay hơi hết, để lại phần chất rắn khan ở đáy bình.
• Ví dụ: Người làm muối dẫn nước biển vào các ruộng muối, lợi dụng năng lượng từ ánh nắng Mặt Trời và gió để làm nước bay hơi, thu được muối ăn.

[Thí nghiệm cô cạn nước muối. Hình ảnh một chiếc bát sứ nhỏ chứa nước muối được đặt trên giá sắt, đun nóng bằng đèn cồn phía dưới. Hơi nước bốc lên mù mịt, bên trong bát sứ chỉ còn lại những hạt muối màu trắng tinh. Có mũi tên chú thích: "Nước bay hơi", "Thu được muối".]

3. Chiết Khi hai chất lỏng trộn vào nhau nhưng lại không tan vào nhau (tạo thành hỗn hợp không đồng nhất), chúng sẽ phân tách thành hai lớp riêng biệt. Lúc này ta phải dùng phương pháp Chiết,.

• Cách làm: Dụng cụ chuyên dụng là một chiếc "phễu chiết" có van khoá ở dưới. Đổ hỗn hợp (ví dụ: dầu ăn và nước) vào phễu, để yên một lúc. Nước nặng hơn sẽ chìm xuống dưới, dầu ăn nhẹ hơn nổi lên trên. Ta chỉ cần mở van khoá cẩn thận để nước chảy từ từ xuống bình hứng, khi nước vừa chảy hết thì đóng khoá lại. Vậy là dầu ăn và nước đã được tách riêng!

[Hình minh hoạ một chiếc phễu chiết thuỷ tinh có khoá vặn ở đáy. Bên trong phễu chứa hỗn hợp phân làm 2 lớp rõ rệt: Lớp màu vàng nhạt nổi phía trên (chú thích: Dầu ăn), lớp màu xanh dương nhạt chìm phía dưới (chú thích: Nước). Phía dưới phễu là một cốc thuỷ tinh đang hứng dòng nước chảy xuống từ khoá vặn.]

III. Ứng dụng tách chất trong đời sống (Góc Em có biết?)

Các phương pháp tách chất này đang bảo vệ sức khoẻ của chúng ta mỗi ngày đấy các em ạ:

• Khẩu trang: Chính là một chiếc "màng lọc" mini giúp tách các hạt bụi mịn, vi khuẩn ra khỏi không khí để chúng ta hít thở luồng khí sạch.
• Máy lọc nước gia đình: Bên trong máy có các cột lọc chứa vô số lõi lọc với kích thước lỗ cực nhỏ. Nó áp dụng phương pháp lọc để loại bỏ tạp chất, cặn bẩn, và thậm chí vi khuẩn ra khỏi nguồn nước, cho ra nước sạch an toàn để uống.

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và chốt lại 4 phương pháp "bảo bối" dùng để tách chất hôm nay nhé:

1. Lọc: Dùng để tách chất rắn không tan ra khỏi chất lỏng.
2. Lắng: Dùng để tách chất rắn lơ lửng nặng hơn ra khỏi chất nhẹ hơn.
3. Cô cạn: Dùng để tách chất rắn tan (hoặc lơ lửng, huyền phù) ra khỏi chất lỏng bằng nhiệt độ.
4. Chiết: Dùng để tách các chất lỏng không tan vào nhau ra khỏi nhau.

Bài học của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc rồi. Các em đã biết vì sao bình lọc nước nhà mình lại cho ra được nước sạch chưa nào? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 17" ở phía trên hệ thống Gogoedu để củng cố kiến thức và tích lũy điểm thưởng nhé! Hẹn gặp lại các em ở Chương V!

Hôm nay, thầy/cô trò chúng ta sẽ chính thức bước sang một chương hoàn toàn mới, mở ra một thế giới vô cùng kì diệu bên trong cơ thể sinh vật: Chương V - Tế bào. Và bài học mở đầu của chúng ta là Bài 18: Tế bào - Đơn vị cơ bản của sự sống.

Trước khi bắt đầu, các em hãy quan sát một ngôi nhà đang xây dở. Để xây nên một ngôi nhà to lớn, người thợ xây phải dùng đến hàng nghìn viên gạch nhỏ xếp chồng lên nhau. Vậy các em có bao giờ tự hỏi: Những sinh vật sống xung quanh chúng ta (như một cái cây khổng lồ, một chú voi, hay chính cơ thể con người) được "xây" từ những "viên gạch" nào không? Chúng ta cùng khám phá nhé!

[Nửa bên trái là hình ảnh một bức tường gạch đang được xây dựng (chú thích: Viên gạch cấu tạo nên ngôi nhà). Nửa bên phải là hình ảnh cơ thể người hoặc một cái cây đang phát sáng, được phóng to lên lộ ra vô số những khối nhỏ li ti xếp sát nhau (chú thích: Tế bào cấu tạo nên cơ thể sống).]

I. Tế bào là gì?

Câu trả lời cho câu hỏi ở phần mở đầu chính là: Tế bào.

Tất cả các cơ thể sinh vật từ thực vật, động vật cho đến con người đều được cấu tạo từ những đơn vị rất nhỏ bé gọi là tế bào.

Vì sao tế bào lại được coi là "đơn vị cơ bản của sự sống"? Đó là bởi vì, tuy có kích thước siêu nhỏ, nhưng mỗi tế bào lại giống như một "nhà máy" thu nhỏ, có thể thực hiện đầy đủ các quá trình sống cơ bản để giúp cơ thể sinh tồn. Các hoạt động sống đó bao gồm:

• Hấp thụ chất dinh dưỡng.
• Hô hấp.
• Cảm ứng (phản ứng với môi trường).
• Bài tiết (thải chất thải).
• Sinh trưởng (lớn lên) và sinh sản (phân chia).

(Tương tác Gogoedu: Các em có thể bấm vào hình ảnh "Tế bào đang hoạt động" trên màn hình ảo để xem mô phỏng cách một tế bào hô hấp và hấp thụ thức ăn nhé!)

II. Hình dạng và kích thước tế bào

Thế giới sinh vật vô cùng đa dạng, vì vậy các "viên gạch" tế bào cũng không hề giống nhau đúc khuôn, mà chúng có hình dạng và kích thước vô cùng phong phú để phù hợp với từng chức năng riêng biệt.

1. Hình dạng của tế bào Trong cơ thể, các tế bào có rất nhiều hình dạng khác nhau. Các em hãy quan sát (Hình 18.1) trên bảng ảo:

• Tế bào da ở người: Hình dẹt, xếp lớp như vảy để che phủ và bảo vệ cơ thể.
• Tế bào thần kinh ở người: Có hình sao và rất nhiều nhánh dài để truyền tín hiệu thần kinh đi khắp cơ thể.
• Tế bào lá cây: Thường có hình chữ nhật hoặc đa giác, xếp sát nhau để hấp thụ ánh sáng Mặt Trời.
• Tế bào vi khuẩn: Có dạng hình que (trực khuẩn), hình xoắn hoặc hình cầu.

[Bốn loại tế bào: 1. Hình ảnh tế bào da dẹt xếp chồng lên nhau. 2. Hình ảnh tế bào thần kinh màu vàng chói sáng với một tâm hình sao và các xúc tu dài. 3. Hình ảnh tế bào vi khuẩn hình que màu cam lơ lửng. 4. Hình ảnh tế bào lá cây màu xanh lục xếp như tường gạch. Có chú thích rõ tên từng loại.]

2. Kích thước của tế bào Kích thước tế bào khác nhau giữa các nhóm sinh vật và giữa các cơ quan trong cùng một cơ thể.

• Đa số tế bào có kích thước cực kì nhỏ bé (khoảng từ $1 \mu m$ đến $100 \mu m$). Ở kích thước này, chúng ta hoàn toàn không thể nhìn thấy bằng mắt thường mà bắt buộc phải sử dụng kính hiển vi quang học hoặc kính hiển vi điện tử (như tế bào động vật, thực vật, vi khuẩn).
• Một số ít tế bào có kích thước lớn: Rất ít tế bào có kích thước đủ lớn để chúng ta có thể quan sát trực tiếp bằng mắt thường. Ví dụ như: tế bào trứng cá, trứng ếch, hay các tép bưởi, tép cam mà chúng ta hay ăn chính là những tế bào khổng lồ đấy!

[Đồ hoạ thang đo kích thước tế bào (từ nhỏ đến lớn). Bên trái (Kích thước siêu nhỏ, phải dùng kính hiển vi): Hình ảnh vi khuẩn, tế bào động vật, thực vật. Bên phải (Kích thước lớn, nhìn được bằng mắt thường): Hình ảnh trứng cá muối màu cam, quả trứng gà và hạt tép bưởi. Mũi tên chỉ rõ ranh giới giới hạn quan sát của mắt người.]

III. Góc Khám Phá (Em có biết?)

1. Ai là người đầu tiên tìm ra tế bào? Vào năm 1665, một nhà khoa học người Anh tên là Robert Hooke đã dùng một chiếc kính hiển vi đơn giản do ông tự chế (phóng đại khoảng 300 lần) để quan sát một lát mỏng vỏ cây sồi. Ông phát hiện ra vỏ cây được cấu tạo từ hàng trăm khoang rỗng nhỏ trông như những hộp nhỏ của tổ ong. Ông đã gọi những khoang đó là "tế bào" (cell). Đó là những tế bào chết của vỏ cây, và ngày nay chúng ta có thể quan sát chúng rõ nét hơn rất nhiều bằng kính hiển vi hiện đại.

2. Tại sao hầu hết các tế bào lại có kích thước rất nhỏ? Đây là một sự sắp xếp tuyệt vời của tự nhiên! Kích thước nhỏ giúp cho tế bào có "tỉ lệ diện tích bề mặt trên thể tích (tỉ lệ S/V)" rất lớn. Tỉ lệ S/V lớn giúp tế bào thực hiện việc trao đổi chất (lấy khí oxygen, chất dinh dưỡng và thải khí carbon dioxide, chất thải) với môi trường một cách cực kì nhanh chóng, đảm bảo cho các quá trình sống diễn ra hiệu quả. Nếu tế bào quá lớn, sự trao đổi chất này sẽ bị chậm lại, khiến cơ thể không thể sống được.

[Hình minh hoạ mang phong cách giả cổ kỉ niệm nhà khoa học Robert Hooke. Góc trái là một chiếc kính hiển vi bằng đồng cổ đại rọi vào một mẩu nút bần (vỏ cây). Ở giữa là hình vẽ phác thảo các "tế bào" vỏ cây hình tổ ong trên mặt giấy ngả vàng. Góc phải là chân dung phác hoạ của Robert Hooke.]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Các em hãy mở vở ra và ghi lại 2 điểm cốt lõi nhất của bài học mở đầu chương sinh học hôm nay nhé:

1. Mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào, vì vậy tế bào được xem là "đơn vị cơ bản của sự sống".
2. Các loại tế bào khác nhau có hình dạng và kích thước khác nhau (phù hợp với chức năng của chúng).

Bài học số 18 của chúng ta đến đây là kết thúc rồi. Các em đã tưởng tượng ra những "viên gạch" siêu nhỏ đang không ngừng làm việc bên trong cơ thể mình chưa? Hãy nghỉ ngơi một chút, sau đó nhấp ngay vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 18" ở phía trên hệ thống Gogoedu để củng cố kiến thức và tích lũy điểm thưởng nhé! Hẹn gặp lại các em ở Bài 19!

Ở Bài 18, chúng ta đã biết tế bào là những "viên gạch" siêu nhỏ xây dựng nên mọi cơ thể sống. Vậy hôm nay, chúng ta sẽ dùng kính hiển vi ảo của Gogoedu để phóng to "viên gạch" đó lên và xem bên trong nó có những gì qua Bài 19: Cấu tạo và chức năng các thành phần của tế bào nhé!

[Một ống kính hiển vi ảo đang chiếu tia sáng vào một chiếc lá cây. Tại vùng được chiếu sáng, hình ảnh phóng to hiện ra một tế bào sống động dạng không gian ba chiều (3D) lơ lửng, bên trong chứa các cấu trúc lấp lánh nhiều màu sắc.]

I. Cấu tạo của tế bào

Mặc dù thế giới sinh vật có vô vàn loại tế bào với hình dạng và kích thước khác nhau, nhưng nhìn chung, chúng đều được cấu tạo từ 3 thành phần cơ bản. Các em có thể tưởng tượng tế bào giống như một "nhà máy" thu nhỏ:

1. Màng tế bào (Cổng nhà máy): Là lớp màng mỏng bao bọc bên ngoài. Chức năng của nó là bảo vệ và tham gia vào quá trình trao đổi chất giữa tế bào và môi trường xung quanh (quyết định cho chất nào đi vào và chất nào đi ra).
2. Tế bào chất (Khu xưởng sản xuất): Là chất keo lỏng nằm giữa màng và nhân. Đây là nơi diễn ra phần lớn các hoạt động trao đổi chất của tế bào (như hấp thụ dinh dưỡng, chuyển hoá năng lượng, tạo ra chất mới để lớn lên).
3. Nhân hoặc Vùng nhân (Phòng giám đốc điều hành): Là cấu trúc nằm ở trung tâm tế bào. Nó chứa vật chất di truyền và là trung tâm điều khiển mọi hoạt động sống của tế bào.

[Ảnh mô phỏng lát cắt của một tế bào hình cầu. Có 3 mũi tên chỉ vào 3 thành phần: Lớp vỏ ngoài cùng (chú thích: Màng tế bào); Lớp dịch lỏng màu xanh nhạt bên trong (chú thích: Tế bào chất); và một khối hình cầu rắn chắc ở chính giữa (chú thích: Nhân chứa vật chất di truyền). Màu sắc nổi bật, trực quan.]

II. Tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực

Dựa vào cấu tạo của phần "Nhân", các nhà khoa học chia mọi tế bào trên thế giới thành hai nhóm chính:

• Tế bào nhân sơ: Đây là những tế bào "nguyên thuỷ" và có cấu tạo rất đơn giản. Chúng chưa có màng nhân bao bọc vật chất di truyền (nên gọi là "vùng nhân"), và trong tế bào chất của chúng không có các bào quan có màng bọc. Đại diện nổi bật nhất của nhóm này chính là các loài vi khuẩn.
• Tế bào nhân thực: Đây là những tế bào "hiện đại" và phức tạp hơn. Chúng đã có nhân hoàn chỉnh (vật chất di truyền được bao bọc an toàn bởi màng nhân). Ngoài ra, trong tế bào chất của chúng có rất nhiều "cỗ máy" chuyên biệt được gọi là các bào quan có màng bọc. Tế bào của động vật và thực vật đều thuộc nhóm này.

[Hình minh hoạ so sánh 2 loại tế bào. Bên trái là Tế bào nhân sơ (hình dạng như một viên nhộng vi khuẩn có đuôi dài), bên trong chỉ có các sợi ADN cuộn xoắn lộn xộn (Vùng nhân). Bên phải là Tế bào nhân thực (hình cầu phức tạp), chính giữa có một khối nhân được bao bọc cẩn thận bởi một lớp màng có lỗ rỗ. Có chú thích rõ tên 2 loại tế bào.]

III. Tế bào động vật và tế bào thực vật

Cả động vật và thực vật đều được cấu tạo từ tế bào nhân thực. Chúng có cấu tạo khá giống nhau, nhưng để phù hợp với lối sống (động vật thì di chuyển, thực vật thì đứng im quang hợp), tế bào của chúng có những điểm khác biệt rất đặc trưng:

(Góc thực hành ảo: Các em hãy nhấp vào mô hình tế bào lá cây và tế bào con vật trên màn hình để tìm điểm khác biệt nhé!)

Tế bào thực vật có 3 "vũ khí bí mật" mà tế bào động vật không có:

1. Thành tế bào: Nằm bao bọc bên ngoài màng tế bào. Nó rất cứng chắc, giúp giữ cho hình dạng tế bào thực vật luôn ổn định. (Đó là lí do tại sao thân cây bằng gỗ lại cứng, còn da thịt động vật lại mềm dẻo đấy các em ạ!).
2. Lục lạp: Đây là những bào quan chứa sắc tố quang hợp (chất diệp lục) làm cho lá cây có màu xanh. Chức năng của lục lạp là hấp thụ năng lượng ánh sáng Mặt Trời để tổng hợp chất hữu cơ (quang hợp), tự tạo ra thức ăn cho cây.
3. Không bào lớn: Tế bào thực vật thường có không bào rất lớn để chứa nước và các chất dự trữ.

[So sánh Tế bào động vật và Tế bào thực vật. Tế bào động vật hình tròn màu hồng sẫm. Tế bào thực vật hình chữ nhật góc cạnh màu xanh lá cây. Có các mũi tên chéo kết nối những điểm chung (Màng, Nhân, Tế bào chất) và các mũi tên chỉ riêng vào Tế bào thực vật làm nổi bật "Thành tế bào" (lớp vỏ ngoài cùng cứng cáp) và "Lục lạp" (các khối hình bầu dục màu xanh lá chứa diệp lục).]

TỔNG KẾT BÀI HỌC (Em đã học)

Để khép lại bài học, các em hãy mở vở ra và ghi nhớ thật kĩ 3 nội dung trọng tâm sau đây nhé:

1. Tế bào có 3 thành phần chính: Màng tế bào (thành phần thiết yếu bảo vệ và trao đổi chất), Tế bào chất (nơi diễn ra các hoạt động sống) và Nhân/vùng nhân (chứa vật chất di truyền, trung tâm điều khiển).
2. Tế bào được chia làm 2 loại: Tế bào nhân sơ (chưa có màng nhân) và Tế bào nhân thực (đã có nhân hoàn chỉnh).
3. Tế bào thực vật khác tế bào động vật ở chỗ chúng có thêm thành tế bào (để giữ hình dạng), lục lạp (để quang hợp) và không bào lớn.

Bài học cực kì thú vị về giải phẫu tế bào của chúng ta hôm nay đến đây là kết thúc. Các em hãy nghỉ ngơi vài phút rồi nhấp vào mục "Bài tập trắc nghiệm Bài 19" ở phía trên để củng cố ngay kiến thức và tích lũy điểm thưởng trên Gogoedu nhé! Hẹn gặp lại các em ở Bài 20!