📖 Bài 46: Cân bằng tự nhiên - lớp 8

I – Khái niệm cân bằng tự nhiên

Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định tự nhiên của các cấp độ tổ chức sống (quần thể, quần xã, hệ sinh thái), hướng tới sự thích nghi cao nhất với điều kiện sống.

Các biểu hiện chính của cân bằng tự nhiên bao gồm:

1. Trạng thái cân bằng của quần thể

• Quần thể có khả năng tự điều chỉnh số lượng cá thể.
• Khi số lượng cá thể quá cao, quần thể sẽ tự điều chỉnh giảm xuống; ngược lại khi quá thấp, quần thể sẽ điều chỉnh tăng lên để phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường (Hình 46.1).

2. Khống chế sinh học trong quần xã

• Đây là hiện tượng số lượng cá thể của quần thể này được khống chế ở mức nhất định bởi quần thể khác và ngược lại.
• Ví dụ: Mối quan hệ giữa quần thể thỏ tuyết và linh miêu (Hình 46.2). Trong nông nghiệp, con người sử dụng thiên địch để phòng trừ sinh vật gây hại thay cho thuốc hóa học chính là ứng dụng của hiện tượng này.

3. Cân bằng tự nhiên trong hệ sinh thái

• Thể hiện ở sự phân bố các quần thể phù hợp với điều kiện sống (như sự phân tầng thực vật trong rừng mưa nhiệt đới - Hình 46.3).
• Thể hiện qua mối quan hệ dinh dưỡng giữa các loài trong quần xã (chuỗi và lưới thức ăn), đảm bảo sự ổn định và cân bằng với môi trường.

II – Nguyên nhân mất cân bằng tự nhiên và các biện pháp bảo vệ

1. Nguyên nhân gây mất cân bằng tự nhiên Khả năng tự điều chỉnh của tự nhiên là có hạn. Nếu tác động quá mạnh, hệ thống sẽ không thể phục hồi. Các nguyên nhân chủ yếu do hoạt động của con người:

• Phá rừng và săn bắt động vật hoang dã trái phép.
• Khai thác tài nguyên quá mức.
• Các hoạt động gây ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu.

2. Các biện pháp bảo vệ và duy trì cân bằng tự nhiên Để bảo vệ "ngôi nhà chung", cần thực hiện các biện pháp sau:

• Hạn chế ô nhiễm môi trường.
• Điều tiết cấu trúc thành phần trong hệ sinh thái.
• Thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Khai thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên.

EM ĐÃ HỌC

• Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định của các quần thể, quần xã và hệ sinh thái.
• Trạng thái này phù hợp với sự biến đổi của môi trường.

EM CÓ THỂ

• Vận dụng kiến thức về cân bằng tự nhiên vào việc bảo vệ đa dạng sinh học tại địa phương và trong cuộc sống hàng ngày.

BÀI TẬP VÀ CÂU HỎI TỰ LUẬN MỞ RỘNG

Câu 1: Dựa vào Hình 46.1, khi số lượng cá thể của quần thể tăng lên quá mức, cơ chế nào giúp chúng trở về mức cân bằng?

• Gợi ý trả lời: Khi mật độ cá thể quá cao, nguồn thức ăn và nơi ở trở nên khan hiếm, sự cạnh tranh gay gắt và dịch bệnh dễ xảy ra. Điều này làm tăng tỉ lệ tử vong và giảm tỉ lệ sinh sản, khiến số lượng cá thể giảm dần về mức cân bằng.

Câu 2 (Tư duy thực tế): Tại sao việc sử dụng thuốc trừ sâu hóa học tràn lan lại thường gây ra hiện tượng "bùng phát" dịch hại sau đó?

• Gợi ý trả lời: Vì thuốc hóa học không chỉ tiêu diệt sâu hại mà còn tiêu diệt luôn cả các loài thiên địch (như nhện, chim ăn sâu, bọ ngựa...). Khi mất đi sự khống chế sinh học, các loài sâu hại còn sống sót hoặc di cư đến sẽ phát triển rất nhanh do không còn đối thủ kiểm soát.

Câu 3: Loài ngoại lai (như ốc bươu vàng, cây mai dương) có thể gây mất cân bằng tự nhiên như thế nào?

• Gợi ý trả lời: Loài ngoại lai khi vào môi trường mới thường không có thiên địch tự nhiên. chúng phát triển rất nhanh, cạnh tranh thức ăn và nơi ở, thậm chí tiêu diệt các loài bản địa, làm đảo lộn lưới thức ăn và phá vỡ trạng thái cân bằng của hệ sinh thái.