📖 Bài 41: Môi trường và các nhân tố sinh thái - lớp 8

I – Môi trường sống

1. Khái niệm

• Môi trường sống là nơi sinh sống của sinh vật, bao gồm tất cả các nhân tố xung quanh sinh vật.
• Các nhân tố này có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự tồn tại và phát triển của chúng.

2. Các loại môi trường sống chủ yếu Có bốn loại môi trường sống chính mà sinh vật thường xuyên cư ngụ:

• Môi trường trên cạn: Bao gồm mặt đất và lớp khí quyển (ví dụ: rừng, đồng cỏ).
• Môi trường nước: Bao gồm các vùng nước ngọt, nước mặn và nước lợ.
• Môi trường trong đất: Bao gồm các lớp đất với các độ sâu khác nhau.
• Môi trường sinh vật: Chính cơ thể của động vật, thực vật hoặc con người cũng có thể là nơi sống cho các sinh vật khác (như vi khuẩn, ký sinh trùng).

II – Nhân tố sinh thái

1. Khái niệm

• Các nhân tố trong môi trường có tác động đến sự tồn tại và phát triển của sinh vật được gọi là nhân tố sinh thái.

2. Phân loại Các nhân tố sinh thái được chia thành hai nhóm chính:

• Nhóm nhân tố vô sinh: Là các yếu tố không sống của môi trường (như ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, gió, nồng độ các loại khí...).
• Nhóm nhân tố hữu sinh: Là các yếu tố sống của môi trường, bao gồm con người và các sinh vật khác.

3. Ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái

• Nhân tố vô sinh: Thường xuyên tác động lên sinh vật. Ví dụ, thực vật được chia thành nhóm cây ưa sáng và cây ưa bóng dựa trên khả năng thích nghi với cường độ ánh sáng.
• Nhân tố hữu sinh: Các sinh vật sống trong cùng môi trường có thể hỗ trợ hoặc cạnh tranh lẫn nhau. Trong đó, con người là nhân tố có ảnh hưởng lớn nhất tới đời sống của nhiều loài sinh vật.

III – Giới hạn sinh thái

• Định nghĩa: Giới hạn sinh thái là khoảng giá trị của một nhân tố sinh thái mà trong khoảng đó, sinh vật có thể tồn tại và phát triển ổn định theo thời gian.
• Ví dụ điển hình: Loài cá rô phi ở Việt Nam có giới hạn sinh thái về nhiệt độ từ $5,6^\circ C$ đến $42^\circ C$.
  • Điểm cực thuận là $30^\circ C$ (nơi cá lớn nhanh nhất).
  • Dưới $5,6^\circ C$ hoặc trên $42^\circ C$, cá sẽ bị chết.

EM ĐÃ HỌC

• Môi trường sống bao gồm các nhân tố bao quanh sinh vật, có ảnh hưởng đến sự tồn tại của chúng.
• Có 4 loại môi trường sống chính: trên cạn, dưới nước, trong đất và môi trường sinh vật.
• Nhân tố sinh thái gồm nhóm vô sinh và hữu sinh.
• Mỗi loài có một giới hạn sinh thái nhất định đối với từng nhân tố cụ thể.

EM CÓ THỂ (Ứng dụng thực tế)

• Chăm sóc cây trồng, vật nuôi: Dựa trên kiến thức về môi trường sống, em có thể tự bảo vệ và chăm sóc tốt cho các vật nuôi hay cây cảnh tại nhà bằng cách cung cấp đủ ánh sáng, nhiệt độ phù hợp.
• Đánh giá khả năng thích nghi: Vận dụng kiến thức về giới hạn sinh thái để hiểu vì sao một số loài sinh vật chỉ sống được ở những vùng nhất định (như cây ưa bóng dưới tán rừng thường có năng suất cao hơn khi trồng nơi trống trải).

Hình 41.3: Biểu đồ mô tả giới hạn sinh thái về nhiệt độ của cá rô phi.