📖 Bài 38: Hệ nội tiết ở người - lớp 8

💡 Bài 38: Hệ nội tiết ở người

Các tuyến nội tiết trong cơ thể đóng vai trò cực kì quan trọng mặc dù chúng thường có kích thước rất nhỏ:

Hormone: Là các chất hoá học do các tuyến nội tiết tiết ra, được vận chuyển theo đường máu đến cơ quan đích để điều khiển và điều hoà các hoạt động của cơ thể, giúp duy trì sự ổn định của môi trường trong.
Đặc điểm: Hormone có hoạt tính sinh học rất cao, chỉ cần một lượng rất nhỏ cũng có thể gây ra những hiệu quả rõ rệt đến quá trình sinh trưởng và phát triển.

Các tuyến nội tiết chính và chức năng cụ thể:

Tuyến yên: Nằm ở nền sọ, tiết ra các hormone kích thích hoạt động của nhiều tuyến nội tiết khác, đồng thời ảnh hưởng đến sự tăng trưởng cơ thể, sự trao đổi nước ở thận, sự co thắt cơ trơn tử cung và tiết sữa.
Tuyến giáp: Tiết ra hormone thyroxine (TH) chứa iodine, đóng vai trò quan trọng trong trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng. Ngoài ra, tuyến này còn tiết hormone calcitonin giúp điều hoà lượng calcium và phosphorus trong máu.
Tuyến tuỵ: Là tuyến pha (vừa nội tiết vừa ngoại tiết). Phần nội tiết tiết ra hai loại hormone đối lập là insulin (làm giảm đường huyết khi nồng độ glucose tăng) và glucagon (làm tăng đường huyết khi nồng độ glucose giảm).
Tuyến trên thận: Tiết ra adrenaline và noradrenaline giúp tăng nhịp tim, co mạch, tăng nhịp hô hấp để ứng phó với các tình huống khẩn cấp. Ngoài ra, nó còn điều hoà nồng độ glucose, muối khoáng và các đặc tính sinh dục nam.
Tuyến sinh dục: Bao gồm tinh hoàn (ở nam) tiết testosterone và buồng trứng (ở nữ) tiết estrogen. Các hormone này gây ra những biến đổi cơ thể đặc trưng ở tuổi dậy thì và thúc đẩy sự phát triển của các tế bào sinh dục.

Khi hoạt động của các tuyến nội tiết bị rối loạn, cơ thể sẽ mắc các bệnh lí nghiêm trọng:

Bệnh đái tháo đường (Tiểu đường): Xảy ra do thiếu hormone insulin hoặc insulin hoạt động không hiệu quả, dẫn đến nồng độ glucose trong máu luôn ở mức cao. Người bệnh có triệu chứng ăn nhiều, uống nhiều, đi tiểu nhiều, sụt cân và nếu nặng có thể gây mù loà, suy thận.
Bệnh bướu cổ do thiếu iodine: Khi cơ thể thiếu iodine, tuyến giáp không tiết đủ hormone TH, khiến tuyến yên tiết hormone TSH để tăng cường hoạt động của tuyến giáp, dẫn đến tuyến này bị phì đại (bướu cổ). Bệnh làm trẻ chậm lớn, trí tuệ kém phát triển; ở người lớn làm trí nhớ giảm sút.

Sản xuất Insulin: Hiện nay, các nhà khoa học đã ứng dụng công nghệ di truyền để chuyển gene tổng hợp insulin từ người vào vi khuẩn E. coli. Nhờ đó, insulin có thể được sản xuất với số lượng lớn, giá thành rẻ, giúp hỗ trợ điều trị hiệu quả cho các bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường.

Hệ nội tiết bao gồm các tuyến như tuyến yên, tuyến giáp, tuyến tuỵ, tuyến trên thận và tuyến sinh dục.
Hormone vận chuyển theo đường máu để điều khiển các cơ quan đích, giúp ổn định môi trường trong và điều hoà các hoạt động sống.

Bảo vệ hệ nội tiết: Biết cách lựa chọn khẩu phần ăn phù hợp, bổ sung muối iodine trong các bữa ăn hàng ngày để phòng chống bệnh bướu cổ.
Giải thích hiện tượng dậy thì: Hiểu rõ vai trò của hormone sinh dục giúp em tự tin và chăm sóc bản thân tốt hơn trong giai đoạn phát triển này.

Câu 1: Tại sao nói hoạt động của các tuyến nội tiết giúp ổn định nồng độ đường trong máu?

Trả lời: Vì khi đường huyết tăng, tuyến tuỵ tiết insulin để chuyển hoá glucose thành glycogen dự trữ ở gan và cơ, làm đường huyết giảm. Ngược lại, khi đường huyết giảm, tuyến tuỵ tiết glucagon để chuyển glycogen thành glucose, làm đường huyết tăng trở lại mức ổn định.

Câu 2: Tại sao trẻ em thiếu iodine thường có trí tuệ kém phát triển?

Giải thích: Do thiếu iodine dẫn đến thiếu hormone thyroxine, một hormone rất quan trọng cho việc hoàn thiện hệ thần kinh và sự phát triển bình thường của cơ thể ngay từ khi còn nhỏ.

Câu 3: Hormone adrenaline có tác dụng gì trong các tình huống nguy hiểm (như khi gặp thú dữ)?

Trả lời: Adrenaline làm tăng nhịp tim, giãn phế quản để tăng cường oxy và máu đến cơ bắp, giúp cơ thể có năng lượng mạnh mẽ để "chiến đấu hoặc bỏ chạy".