📖 Bài 41: Một số yếu tố ảnh hưởng và điều hoà, điều khiển sinh sản ở sinh vật - lớp 7

Đây là bài học rất quan trọng giúp chúng ta biết cách tác động vào quá trình sinh sản của sinh vật để phục vụ nhu cầu đời sống và sản xuất.

1. Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản ở sinh vật

Quá trình sinh sản chịu tác động của hai nhóm nhân tố chính:

• Nhân tố bên trong: Bao gồm đặc điểm di truyền, tuổi của sinh vật và đặc biệt là hormone. Ví dụ: Ở người, khi đến tuổi dậy thì, các hormone FSH và LH sẽ kích thích trứng chín và rụng, báo hiệu cơ thể bắt đầu có khả năng sinh sản.
• Nhân tố bên ngoài: Ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ và chế độ dinh dưỡng là những yếu tố chủ yếu.
  • Ở thực vật: Độ ẩm và nhiệt độ không phù hợp có thể làm giảm hiệu quả thụ phấn và thụ tinh, gây ra hiện tượng hạt lép.
  • Ở động vật: Nhiệt độ môi trường quá cao hoặc thấp làm giảm quá trình sinh trứng; ví dụ cá chép chỉ đẻ ở nhiệt độ trên $15^{\circ}C$.

2. Điều hoà và Điều khiển sinh sản

• Điều hoà sinh sản: Diễn ra tự nhiên nhờ các cơ chế trong cơ thể, chủ yếu là thông qua hormone điều hoà quá trình sinh giao tử. Ở thực vật, hormone florigen kích thích sự ra hoa; ở động vật, các hormone từ tuyến yên điều khiển quá trình chín và rụng trứng.
• Điều khiển sinh sản: Con người dựa vào ảnh hưởng của hormone và các yếu tố môi trường để chủ động điều chỉnh quá trình sinh sản cho phù hợp với mục đích chăn nuôi, trồng trọt.

3. Vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Trong trồng trọt

• Sử dụng hormone và yếu tố môi trường: Thắp đèn chiếu sáng ban đêm cho cây thanh long vào mùa đông để kích thích ra hoa trái vụ.
• Thụ phấn nhân tạo: Con người trực tiếp thụ phấn cho cây hoặc bảo vệ các loài côn trùng thụ phấn tự nhiên (ong, bướm) để tăng năng suất quả và hạt.
• Tác động cơ học: Ngắt ngọn bầu, bí trước thời điểm ra hoa để kích thích phát triển nhiều chồi, nhánh giúp cây ra nhiều quả hơn.
• Tạo quả không hạt: Ngăn hiện tượng thụ phấn và sử dụng hormone để bầu nhụy phát triển thành quả không hạt (như chanh, nho, dưa hấu, bưởi).
  • Con người có thể chủ động tạo ra các loại quả không hạt (như chanh, nho, dưa hấu, bưởi, cam, táo,...) bằng cách vận dụng các kiến thức về sinh sản hữu tính trong trồng trọt theo hai bước chính sau:
  • Ngăn cản quá trình thụ phấn tự nhiên: Con người tìm cách ngăn không cho hạt phấn tiếp xúc với đầu nhụy của hoa.
  • Kích thích bầu nhụy phát triển: Sau khi ngăn thụ phấn, người ta sử dụng các loại hormone (chất kích thích) để tác động trực tiếp, khiến bầu nhụy của hoa vẫn có thể phát triển thành quả mà không cần qua quá trình thụ tinh tạo hạt.

• Việc hiểu rõ các giai đoạn của quá trình sinh sản hữu tính (thụ phấn, thụ tinh, hình thành quả và hạt) giúp chúng ta điều khiển được sự phát triển của bầu nhụy thành quả không hạt, đáp ứng nhu cầu thực phẩm và nâng cao giá trị kinh tế.

Trong chăn nuôi,

• Tăng số con: Sử dụng hormone nhân tạo kích thích trứng chín sớm và rụng nhiều; áp dụng thụ tinh nhân tạo hoặc nuôi cấy phôi (chuyển phôi từ bò mẹ có đặc điểm tốt vào các con cái khác) để tạo số lượng lớn con giống.
• Điều khiển giới tính: Sử dụng hormone hoặc lọc tách tinh trùng để tạo ra đàn con có giới tính mong muốn. Ví dụ: nuôi nhiều con đực để lấy thịt, lông; nuôi nhiều con cái để lấy trứng, sữa hoặc nhân giống nhanh.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Sinh sản chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên trong (hormone, di truyền) và bên ngoài (nhiệt độ, ánh sáng, dinh dưỡng).
• Con người có thể chủ động điều khiển quá trình này bằng cách sử dụng hormone nhân tạo và điều chỉnh các yếu tố môi trường cho phù hợp với mục tiêu sản xuất.

Các em có muốn thực hiện một Infographic tóm tắt các phương pháp điều khiển sinh sản ở cây trồng và vật nuôi để dễ ghi nhớ hơn không? Thầy sẽ giúp các em thực hiện!