📖 Bài 33: Cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật - lớp 7

1. Cảm ứng ở sinh vật là gì?

• Khái niệm: Cảm ứng là phản ứng của sinh vật đối với các kích thích đến từ môi trường,.
• Ví dụ tiêu biểu:
  • Ở thực vật: Lá cây trinh nữ (xấu hổ) cụp lại khi bị chạm tay vào; ngọn cây hướng về phía có ánh sáng; rễ cây mọc về phía có nguồn nước,,.
  • Ở động vật & con người: Cơ thể người đổ mồ hôi khi nhiệt độ môi trường tăng cao; gà con chạy về phía gà mẹ khi nghe tiếng kêu của mẹ,.
• Vai trò: Cảm ứng là đặc điểm sống quan trọng giúp sinh vật thích ứng với những thay đổi của môi trường để tồn tại và phát triển,.

2. Tập tính ở động vật

Tập tính là một dạng cảm ứng phức tạp hơn, chỉ có ở động vật.

• Khái niệm: Tập tính là một chuỗi những phản ứng trả lời các kích thích đến từ môi trường bên trong hoặc bên ngoài cơ thể,.
• Phân loại tập tính:
  • Tập tính bẩm sinh: Là loại tập tính sinh ra đã có, mang tính đặc trưng cho loài (ví dụ: nhện giăng tơ, chim tu hú đẻ trứng nhờ vào tổ loài chim khác),.
  • Tập tính học được: Là loại tập tính được hình thành trong quá trình sống của cá thể thông qua học tập và rút kinh nghiệm (ví dụ: chuột nghe tiếng mèo kêu thì bỏ chạy, hổ con học cách săn mồi từ hổ mẹ),.
• Các tập tính thường gặp: Tập tính kiếm ăn, tập tính bảo vệ lãnh thổ, tập tính sinh sản, tập tính chăm sóc con non, tập tính di cư,.
• Vai trò: Giúp động vật thích nghi tối ưu với môi trường sống, đảm bảo cho sự sinh tồn và duy trì nòi giống,.

3. Góc quan sát và Giải thích

Câu hỏi 1: Tại sao hiện tượng lá cây trinh nữ cụp lại khi chạm vào được coi là cảm ứng?

• Giải thích: Vì đây là phản ứng (lá cụp lại) của cây đối với một kích thích cơ học từ môi trường (cái chạm tay). Phản ứng này giúp lá tránh được các tác động có hại từ bên ngoài,.

Câu hỏi 2: Tại sao chim tu hú không tự làm tổ mà lại đẻ trứng vào tổ của loài chim khác?

• Giải thích: Đây là một tập tính bẩm sinh rất đặc biệt của chim tu hú. Bằng cách này, chúng tận dụng nguồn thức ăn và sự chăm sóc của chim bố mẹ nuôi để duy trì nòi giống mà không mất nhiều công sức. Trứng tu hú thường nở trước và con non sẽ đẩy các trứng khác ra khỏi tổ để chiếm độc quyền nguồn thức ăn,.

Câu hỏi 3: Việc huấn luyện động vật (như chó nghiệp vụ, xiếc thú) dựa trên loại tập tính nào?

• Giải thích: Việc huấn luyện dựa trên tập tính học được. Thông qua việc lặp đi lặp lại một hành động và thưởng/phạt, con người hình thành nên những thói quen mới cho động vật giúp chúng thực hiện được những nhiệm vụ theo ý muốn.

Câu hỏi 4: Vận dụng hiện tượng cảm ứng vào thực tiễn như thế nào?

Việc vận dụng các hiểu biết về cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật mang lại rất nhiều lợi ích thiết thực trong các lĩnh vực đời sống, từ sản xuất nông nghiệp cho đến việc rèn luyện bản thân.

Dưới đây là các phương thức vận dụng cụ thể dựa trên nguồn tài liệu:

1. Trong trồng trọt

Con người dựa vào các tính hướng (như hướng sáng, hướng nước, hướng tiếp xúc...) của thực vật để tạo điều kiện tốt nhất cho cây sinh trưởng.

• Làm giàn và trụ bám: Dựa trên tính hướng tiếp xúc, người nông dân làm giàn cho các loài cây leo như mướp, bầu, bí, thiên lí hoặc làm trụ cho cây hồ tiêu để cây có giá thể leo lên, giúp cây sinh trưởng nhanh và cho năng suất cao.
• Chế độ chăm sóc: Điều chỉnh chế độ chiếu sáng, tưới nước và bón phân phù hợp với từng loại cây dựa trên nhu cầu cảm ứng khác nhau của chúng.
• Bảo vệ mùa màng: Lợi dụng tập tính của các loài gây hại để tìm cách xua đuổi hoặc tiêu diệt chúng. Ví dụ: sử dụng bù nhìn để đuổi chim, hoặc dùng đèn làm bẫy để thu hút và tiêu diệt côn trùng hại cây.

2. Trong chăn nuôi

Việc huấn luyện vật nuôi dựa trên các tập tính học được giúp giảm công sức chăm sóc và tăng hiệu quả quản lý.

• Xây dựng thói quen cho vật nuôi: Huấn luyện vật nuôi ăn, ngủ, đi vệ sinh đúng giờ và đúng nơi quy định.
• Sử dụng tín hiệu: Dùng các âm thanh hoặc ánh sáng làm hiệu lệnh để điều khiển vật nuôi. Ví dụ: gõ mõ để trâu bò về chuồng đúng giờ, vỗ tay gọi cá đến ăn, hoặc dùng đèn để thu hút một số loại hải sản.
• Sử dụng động vật hỗ trợ: Huấn luyện chó chăn cừu để hỗ trợ việc quản lý đàn gia súc trên đồng cỏ.

3. Trong học tập và đời sống

Con người vận dụng kiến thức về tập tính để hình thành những thói quen tốt và cải thiện môi trường sống.

• Hình thành thói quen tốt: Tận dụng khả năng hình thành tập tính học được thông qua việc lặp đi lặp lại các hành động tích cực như: ngủ dậy sớm, tập thể dục buổi sáng, đọc sách, chấp hành luật giao thông và luôn ôn tập bài cũ.
• Loại bỏ thói quen xấu: Kiên trì thay thế các thói quen có hại (như thức khuya, ngủ dậy muộn) bằng các hoạt động lành mạnh khác.
• Sử dụng thực vật hỗ trợ: Trồng các loại cây như cây nắp ấm vừa để trang trí, vừa lợi dụng tập tính bắt mồi của chúng để tiêu diệt ruồi, muỗi và thanh lọc không khí trong nhà.

Tóm lại, việc hiểu và vận dụng hiện tượng cảm ứng giúp chúng ta chủ động điều khiển sự sinh trưởng của sinh vật theo hướng có lợi cho con người.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Cảm ứng giúp sinh vật thích nghi để tồn tại.
• Tập tính là chuỗi phản ứng của động vật, gồm hai loại: bẩm sinh và học được.
• Mọi sinh vật đều có khả năng nhận biết và phản hồi lại môi trường theo những cách riêng biệt.

Các em có muốn tìm hiểu về cách Vận dụng hiện tượng cảm ứng vào thực tiễn (Bài 34) để giúp cây trồng lớn nhanh và vật nuôi nghe lời không? Thầy sẽ hướng dẫn tiếp nhé!