📖 Bài 36: Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật - lớp 7

Đây là bài mở đầu của Chương IX, giúp chúng ta hiểu được cách mà một sinh vật lớn lên và thay đổi hình thái từ lúc sinh ra cho đến khi trưởng thành,.

1. Sinh trưởng và phát triển là gì?

Hai quá trình này luôn diễn ra song hành nhưng có đặc điểm khác nhau:

• Sinh trưởng: Là sự tăng về kích thước và khối lượng của cơ thể. Nguyên nhân là do sự tăng lên về số lượng và kích thước của các tế bào bên trong cơ thể,.
• Phát triển: Là một quá trình rộng hơn, bao gồm ba hiện tượng: sinh trưởng, phân hóa tế bào và phát sinh hình thái các cơ quan và cơ thể,.
• Mối quan hệ: Sinh trưởng và phát triển có mối quan hệ mật thiết, đan xen với nhau. Sinh trưởng tạo tiền đề cho phát triển, và ngược lại, phát triển lại thúc đẩy sự sinh trưởng của sinh vật.

2. Các giai đoạn sinh trưởng và phát triển

Mọi sinh vật từ khi sinh ra đến khi trưởng thành đều trải qua các giai đoạn nhất định với hình thái và kích thước khác nhau tùy loài.

• Ví dụ ở thực vật (Cây cam): Bắt đầu từ hạt $\rightarrow$ hạt nảy mầm $\rightarrow$ cây con $\rightarrow$ cây trưởng thành $\rightarrow$ ra hoa, kết quả.
• Ví dụ ở động vật (Ếch): Bắt đầu từ trứng đã thụ tinh $\rightarrow$ ấu trùng (nòng nọc) $\rightarrow$ ếch trưởng thành.

3. Mô phân sinh và sự lớn lên của thực vật

Thực vật có thể lớn lên được là nhờ hoạt động của các mô phân sinh – nhóm các tế bào chưa phân hóa và luôn duy trì khả năng phân chia,.

Có hai loại mô phân sinh chính quyết định kích thước của cây:

• Mô phân sinh đỉnh: Nằm ở đỉnh rễ và các chồi thân (chồi ngọn, chồi nách). Chức năng của nó là giúp thân, cành và rễ tăng về chiều dài,.
• Mô phân sinh bên: Giúp thân, cành và rễ tăng về chiều ngang (làm cây to ra),.
  • Lưu ý: Thực vật Một lá mầm (như lúa, tre, cỏ) thường không có mô phân sinh bên mà có mô phân sinh lóng giúp cây tăng chiều cao rất nhanh.

4. Giải đáp và Mở rộng thực tế

Câu hỏi 1: Tại sao nói sinh trưởng và phát triển không thể tách rời?

• Giải thích: Nếu một cái cây chỉ sinh trưởng (lớn lên về kích thước) mà không phát triển (phân hóa tế bào để ra hoa, kết quả) thì nó không thể hoàn thành vòng đời. Ngược lại, nếu tế bào không phân chia và lớn lên (sinh trưởng) thì cơ thể không có đủ vật chất để hình thành nên các cơ quan mới (phát triển).

Câu hỏi 2: Tại sao một số cây như cây tre lại cao lên rất nhanh trong thời gian ngắn?

• Giải thích: Đó là nhờ hoạt động của mô phân sinh lóng. Mô này nằm ở vị trí các mắt của thân cây, giúp các lóng dài ra đồng thời và nhanh chóng, khiến chiều cao của cây tăng vọt so với các loài chỉ có mô phân sinh đỉnh.

Câu hỏi 3: Tại sao khi quan sát mặt cắt ngang của một thân cây gỗ lâu năm, ta lại thấy các "vòng gỗ"?

• Giải thích (Dựa trên kiến thức bài học): Các vòng gỗ này là kết quả của sự sinh trưởng thứ cấp do mô phân sinh bên tạo ra. Qua mỗi năm, mô này phân chia tạo ra các lớp mạch gỗ mới, giúp đường kính thân cây tăng lên, tạo thành các vòng màu sắc khác nhau tương ứng với các mùa trong năm.

Câu hỏi 4: Vòng gỗ giúp xác định tuổi thọ của cây đúng không?

• Việc quan sát các vòng gỗ trên mặt cắt ngang của thân cây hoàn toàn có thể giúp chúng ta xác định được tuổi thọ của cây,.

Dưới đây là các cơ sở khoa học từ các nguồn tài liệu để giải thích hiện tượng này:

• Hoạt động của mô phân sinh bên: Thực vật lớn lên về chiều ngang (to ra) là nhờ hoạt động của mô phân sinh bên. Mô này nằm dọc theo thân và rễ, liên tục phân chia để tạo ra các lớp mạch gỗ mới qua từng năm,.
• Sự hình thành vòng gỗ: Trong quá trình sinh trưởng thứ cấp, các lớp mạch gỗ được hình thành dưới dạng các vòng đồng tâm. Mỗi vòng gỗ thường tương ứng với một chu kỳ sinh trưởng (thường là một năm) do sự thay đổi về tốc độ phân chia tế bào theo mùa hoặc điều kiện môi trường,.
• Điểm khác biệt ở một số loài: Cần lưu ý rằng không phải cây nào cũng có vòng gỗ giống nhau. Ví dụ, những cây Một lá mầm lâu năm như cây dừa hay cây cau có vòng mô phân sinh thứ cấp nằm dưới các mầm lá giúp tăng đường kính thân, đây được gọi là kiểu sinh trưởng thứ cấp phân tán.

Việc hiểu rõ về mô phân sinh giúp chúng ta không chỉ xác định được tuổi cây mà còn hiểu được cách thức cây trồng lớn lên và phát triển trong thực tiễn.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Sinh trưởng là tăng kích thước/khối lượng; Phát triển gồm sinh trưởng, phân hóa và phát sinh hình thái.
• Thực vật dài ra nhờ mô phân sinh đỉnh và to ra nhờ mô phân sinh bên.
• Mỗi sinh vật đều có một vòng đời với các giai đoạn biến đổi đặc trưng.