Nếu ở bài trước chúng ta đã biết cây xanh hấp thụ nước qua lông hút, thì ở bài này chúng ta sẽ khám phá cách mà các loài động vật (đại diện là con người) lấy thức ăn, nước uống và vận chuyển chúng đi nuôi cơ thể như thế nào.

Dưới đây là các nội dung trọng tâm của bài học:

1. Con đường thu nhận và tiêu hóa thức ăn ở động vật

Động vật thu nhận thức ăn để lấy các chất dinh dưỡng như carbohydrate, protein, lipid... Quá trình này diễn ra qua 3 giai đoạn chính trong ống tiêu hóa:

• Giai đoạn 1: Thức ăn được đưa vào miệng và bắt đầu quá trình biến đổi.
• Giai đoạn 2: Thức ăn tiếp tục được biến đổi trong ống tiêu hóa để trở thành các chất đơn giản và được hấp thụ vào máu.
• Giai đoạn 3: Các chất cặn bã còn lại không được cơ thể hấp thụ sẽ bị thải ra ngoài dưới dạng phân qua hậu môn.

2. Nhu cầu và con đường trao đổi nước ở động vật

Nhu cầu nước rất khác nhau tùy loài, độ tuổi và môi trường sống.

• Ví dụ về nhu cầu: Một con voi cần 160 – 300 lít nước mỗi ngày, trong khi loài chuột nhảy ở Bắc Mỹ có thể không cần uống nước mà lấy nước trực tiếp từ các loại hạt ăn hằng ngày.
• Ở người: Nước được lấy vào chủ yếu qua thức ăn và nước uống, được hấp thụ nhiều nhất ở ruột già. Nước được vận chuyển theo mạch máu đến các tế bào và cơ quan. Sau đó, nước và chất thải được đào thải ra ngoài qua nước tiểu (lọc ở thận, đưa xuống bàng quang và thải qua ống đái) và mồ hôi (qua da).
• Khuyến nghị: Trẻ em ở tuổi vị thành niên cần khoảng 40 mL nước cho mỗi 1 kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày.

3. Sự vận chuyển các chất ở động vật

Hệ tuần hoàn đóng vai trò là "hệ thống giao thông" vận chuyển chất dinh dưỡng và oxygen đến tế bào, đồng thời mang chất thải và $CO_2$ đến các cơ quan bài tiết.

• Ở người: Máu vận chuyển theo hai vòng tuần hoàn:
  • Vòng tuần hoàn nhỏ: Đưa máu nghèo oxygen từ tim đến phổi để lấy $O_2$ và thải $CO_2$, sau đó trở về tim.
  • Vòng tuần hoàn lớn: Đưa máu giàu $O_2$ và chất dinh dưỡng từ tim đi nuôi các tế bào, mô, cơ quan; tại đây máu nhận lại chất bài tiết và $CO_2$ rồi trở về tim.

4. Vận dụng vào thực tiễn đời sống

Việc hiểu về trao đổi chất giúp chúng ta có chế độ sống lành mạnh hơn:

• Cân bằng dinh dưỡng: Thiếu chất sẽ gây bệnh (ví dụ thiếu Vitamin A gây khô mắt, quáng gà); thừa chất cũng gây hại (ví dụ ăn quá nhiều đường gây béo phì, tim mạch). Vì vậy, cần ăn đa dạng các loại thức ăn.
• Vệ sinh ăn uống: Cần thực hiện "ăn chín, uống sôi", rửa tay trước khi ăn và giữ tâm trạng thoải mái khi ăn để hệ tiêu hóa hoạt động tốt nhất.
• Bảo vệ hệ tuần hoàn: Tránh các tác nhân gây hại cho tim và mạch máu. Một người trưởng thành có hệ thống mạch máu dài khoảng 96.000 km, gấp 2,5 lần chu vi Trái Đất, và tim phải đập khoảng 100.000 lần mỗi ngày để bơm máu đi khắp mạng lưới khổng lồ đó.

5. Vòng tuần hoàn máu ở người hoạt động như thế nào?

Ở người, quá trình vận chuyển các chất (như chất dinh dưỡng, oxygen, chất thải và carbon dioxide) được thực hiện thông qua hệ tuần hoàn với hai vòng tuần hoàn chính hoạt động phối hợp nhịp nhàng.

Dưới đây là chi tiết hoạt động của từng vòng tuần hoàn:

• Vòng tuần hoàn nhỏ (Vòng tuần hoàn phổi):

  • Lộ trình: Đưa máu đỏ thẫm (nghèo $O_2$) từ tim đến phổi.
  • Chức năng: Tại phổi, máu thực hiện trao đổi khí: nhận thêm $O_2$ và thải ra khí $CO_2$.
  • Kết quả: Sau khi trao đổi khí, máu trở thành màu đỏ tươi (giàu $O_2$) rồi theo tĩnh mạch phổi trở về tim.

• Vòng tuần hoàn lớn (Vòng tuần hoàn cơ thể):

  • Lộ trình: Đưa máu có màu đỏ tươi (giàu $O_2$ và các chất dinh dưỡng) từ tim đi đến các tế bào, mô và cơ quan khắp cơ thể.
  • Chức năng: Tại các cơ quan, máu cung cấp $O_2$ và chất dinh dưỡng cho tế bào, đồng thời nhận lại các chất bài tiết và khí $CO_2$.
  • Kết quả: Máu trở thành màu đỏ thẫm (nghèo $O_2$) và theo hệ thống tĩnh mạch quay trở về tim để tiếp tục một chu trình mới.

Một số sự thật thú vị về hệ tuần hoàn ở người:

• Hệ thống mạch máu trong cơ thể một người trưởng thành nếu nối liền lại có thể dài khoảng 96.000 km, gấp khoảng 2,5 lần chu vi của Trái Đất.
• Trung bình mỗi ngày, trái tim phải đập khoảng 100.000 lần để có thể bơm hơn 7.500 lít máu đi nuôi dưỡng toàn bộ cơ thể.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Tiêu hóa gồm 3 giai đoạn: Ăn, biến đổi/hấp thụ, và thải phân.
• Nước lấy vào qua thức ăn/uống, thải ra qua nước tiểu và mồ hôi.
• Chất dinh dưỡng và chất thải được vận chuyển nhờ hệ tuần hoàn.
• Cần chế độ dinh dưỡng hợp lý và vệ sinh ăn uống để cơ thể phát triển tốt.

Đây là bài học thực tế giúp chúng ta "mục thị sở thị" những gì đã học về hệ thống mạch dẫn và sự thoát hơi nước ở thực vật.

Dưới đây là hướng dẫn chi tiết để chúng ta tiến hành buổi thực hành này thật hiệu quả:

1. Mục tiêu và Chuẩn bị

• Mục tiêu: Tự tay làm thí nghiệm để chứng minh được nước di chuyển trong thân cây và lá cây thực sự có thoát hơi nước ra môi trường.
• Chuẩn bị dụng cụ: Cốc thủy tinh, dao mổ, kính lúp, túi nylon trong suốt.
• Mẫu vật & Hóa chất: Cây cần tây (hoặc cành hoa màu trắng), 2 chậu cây nhỏ (nhiều lá), nước pha màu (mực đỏ hoặc xanh).

2. Thí nghiệm 1: Chứng minh thân vận chuyển nước

Thí nghiệm này giúp các em nhìn thấy con đường đi của nước bên trong thân cây.

• Cách làm:
  1. Cắm cành cần tây vào cốc nước pha màu và để ở chỗ thoáng.
  2. Sau khoảng 30 - 60 phút, quan sát sự thay đổi màu sắc ở cuống lá và lá.
  3. Dùng dao cắt ngang phần cuống lá và dùng kính lúp để quan sát các điểm màu.
• Hiện tượng và Giải thích: Các em sẽ thấy lá và các đường gân ở cuống lá bị nhuộm màu của nước mực. Điều này chứng tỏ mạch gỗ trong thân đã vận chuyển nước màu từ cốc lên trên các bộ phận của cây.

3. Thí nghiệm 2: Chứng minh lá thoát hơi nước

Thí nghiệm này sẽ chứng minh lá là nơi nước "thoát xác" để bay vào không khí.

• Cách làm:
  1. Dùng 2 chậu cây A và B. Ngắt toàn bộ lá ở chậu A, chậu B giữ nguyên lá.
  2. Trùm túi nylon trong suốt kín phần thân/lá của cả hai chậu rồi buộc chặt miệng túi. Đặt cả hai ra ngoài sáng.
  3. Sau khoảng 15 - 30 phút, quan sát mặt trong của túi nylon.
• Hiện tượng và Giải thích: Ở túi trùm chậu B (cây có lá), các em sẽ thấy xuất hiện nhiều hơi nước tụ lại thành giọt trên thành túi, trong khi chậu A (không lá) thì không có hoặc rất ít. Kết quả này khẳng định lá cây là cơ quan chính thực hiện quá trình thoát hơi nước.

4. Câu hỏi thảo luận sau thực hành

Câu hỏi 1: Tại sao trong thí nghiệm 1 chúng ta phải sử dụng nước pha màu?

• Giải thích: Vì nước bình thường không có màu, rất khó để quan sát bằng mắt thường khi nó di chuyển bên trong các mạch dẫn. Việc pha màu giúp chúng ta dễ dàng theo dõi "dấu vết" của dòng nước đi qua mạch gỗ đến tận các tế bào lá.

Câu hỏi 2: Tại sao phải dùng túi nylon trong suốt và buộc kín trong thí nghiệm 2?

• Giải thích: Túi trong suốt giúp chúng ta dễ dàng quan sát hiện tượng đọng nước bên trong. Việc buộc kín để đảm bảo lượng hơi nước thu được hoàn toàn là do lá cây thoát ra, không bị thất thoát ra ngoài môi trường, giúp kết quả thí nghiệm chính xác hơn.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Nước được vận chuyển từ rễ lên lá nhờ mạch gỗ.
• Lá cây thoát hơi nước qua khí khổng, tạo lực kéo cho dòng mạch gỗ và giúp làm mát cây.

1. Cảm ứng ở sinh vật là gì?

• Khái niệm: Cảm ứng là phản ứng của sinh vật đối với các kích thích đến từ môi trường,.
• Ví dụ tiêu biểu:
  • Ở thực vật: Lá cây trinh nữ (xấu hổ) cụp lại khi bị chạm tay vào; ngọn cây hướng về phía có ánh sáng; rễ cây mọc về phía có nguồn nước,,.
  • Ở động vật & con người: Cơ thể người đổ mồ hôi khi nhiệt độ môi trường tăng cao; gà con chạy về phía gà mẹ khi nghe tiếng kêu của mẹ,.
• Vai trò: Cảm ứng là đặc điểm sống quan trọng giúp sinh vật thích ứng với những thay đổi của môi trường để tồn tại và phát triển,.

2. Tập tính ở động vật

Tập tính là một dạng cảm ứng phức tạp hơn, chỉ có ở động vật.

• Khái niệm: Tập tính là một chuỗi những phản ứng trả lời các kích thích đến từ môi trường bên trong hoặc bên ngoài cơ thể,.
• Phân loại tập tính:
  • Tập tính bẩm sinh: Là loại tập tính sinh ra đã có, mang tính đặc trưng cho loài (ví dụ: nhện giăng tơ, chim tu hú đẻ trứng nhờ vào tổ loài chim khác),.
  • Tập tính học được: Là loại tập tính được hình thành trong quá trình sống của cá thể thông qua học tập và rút kinh nghiệm (ví dụ: chuột nghe tiếng mèo kêu thì bỏ chạy, hổ con học cách săn mồi từ hổ mẹ),.
• Các tập tính thường gặp: Tập tính kiếm ăn, tập tính bảo vệ lãnh thổ, tập tính sinh sản, tập tính chăm sóc con non, tập tính di cư,.
• Vai trò: Giúp động vật thích nghi tối ưu với môi trường sống, đảm bảo cho sự sinh tồn và duy trì nòi giống,.

3. Góc quan sát và Giải thích

Câu hỏi 1: Tại sao hiện tượng lá cây trinh nữ cụp lại khi chạm vào được coi là cảm ứng?

• Giải thích: Vì đây là phản ứng (lá cụp lại) của cây đối với một kích thích cơ học từ môi trường (cái chạm tay). Phản ứng này giúp lá tránh được các tác động có hại từ bên ngoài,.

Câu hỏi 2: Tại sao chim tu hú không tự làm tổ mà lại đẻ trứng vào tổ của loài chim khác?

• Giải thích: Đây là một tập tính bẩm sinh rất đặc biệt của chim tu hú. Bằng cách này, chúng tận dụng nguồn thức ăn và sự chăm sóc của chim bố mẹ nuôi để duy trì nòi giống mà không mất nhiều công sức. Trứng tu hú thường nở trước và con non sẽ đẩy các trứng khác ra khỏi tổ để chiếm độc quyền nguồn thức ăn,.

Câu hỏi 3: Việc huấn luyện động vật (như chó nghiệp vụ, xiếc thú) dựa trên loại tập tính nào?

• Giải thích: Việc huấn luyện dựa trên tập tính học được. Thông qua việc lặp đi lặp lại một hành động và thưởng/phạt, con người hình thành nên những thói quen mới cho động vật giúp chúng thực hiện được những nhiệm vụ theo ý muốn.

Câu hỏi 4: Vận dụng hiện tượng cảm ứng vào thực tiễn như thế nào?

Việc vận dụng các hiểu biết về cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật mang lại rất nhiều lợi ích thiết thực trong các lĩnh vực đời sống, từ sản xuất nông nghiệp cho đến việc rèn luyện bản thân.

Dưới đây là các phương thức vận dụng cụ thể dựa trên nguồn tài liệu:

1. Trong trồng trọt

Con người dựa vào các tính hướng (như hướng sáng, hướng nước, hướng tiếp xúc...) của thực vật để tạo điều kiện tốt nhất cho cây sinh trưởng.

• Làm giàn và trụ bám: Dựa trên tính hướng tiếp xúc, người nông dân làm giàn cho các loài cây leo như mướp, bầu, bí, thiên lí hoặc làm trụ cho cây hồ tiêu để cây có giá thể leo lên, giúp cây sinh trưởng nhanh và cho năng suất cao.
• Chế độ chăm sóc: Điều chỉnh chế độ chiếu sáng, tưới nước và bón phân phù hợp với từng loại cây dựa trên nhu cầu cảm ứng khác nhau của chúng.
• Bảo vệ mùa màng: Lợi dụng tập tính của các loài gây hại để tìm cách xua đuổi hoặc tiêu diệt chúng. Ví dụ: sử dụng bù nhìn để đuổi chim, hoặc dùng đèn làm bẫy để thu hút và tiêu diệt côn trùng hại cây.

2. Trong chăn nuôi

Việc huấn luyện vật nuôi dựa trên các tập tính học được giúp giảm công sức chăm sóc và tăng hiệu quả quản lý.

• Xây dựng thói quen cho vật nuôi: Huấn luyện vật nuôi ăn, ngủ, đi vệ sinh đúng giờ và đúng nơi quy định.
• Sử dụng tín hiệu: Dùng các âm thanh hoặc ánh sáng làm hiệu lệnh để điều khiển vật nuôi. Ví dụ: gõ mõ để trâu bò về chuồng đúng giờ, vỗ tay gọi cá đến ăn, hoặc dùng đèn để thu hút một số loại hải sản.
• Sử dụng động vật hỗ trợ: Huấn luyện chó chăn cừu để hỗ trợ việc quản lý đàn gia súc trên đồng cỏ.

3. Trong học tập và đời sống

Con người vận dụng kiến thức về tập tính để hình thành những thói quen tốt và cải thiện môi trường sống.

• Hình thành thói quen tốt: Tận dụng khả năng hình thành tập tính học được thông qua việc lặp đi lặp lại các hành động tích cực như: ngủ dậy sớm, tập thể dục buổi sáng, đọc sách, chấp hành luật giao thông và luôn ôn tập bài cũ.
• Loại bỏ thói quen xấu: Kiên trì thay thế các thói quen có hại (như thức khuya, ngủ dậy muộn) bằng các hoạt động lành mạnh khác.
• Sử dụng thực vật hỗ trợ: Trồng các loại cây như cây nắp ấm vừa để trang trí, vừa lợi dụng tập tính bắt mồi của chúng để tiêu diệt ruồi, muỗi và thanh lọc không khí trong nhà.

Tóm lại, việc hiểu và vận dụng hiện tượng cảm ứng giúp chúng ta chủ động điều khiển sự sinh trưởng của sinh vật theo hướng có lợi cho con người.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Cảm ứng giúp sinh vật thích nghi để tồn tại.
• Tập tính là chuỗi phản ứng của động vật, gồm hai loại: bẩm sinh và học được.
• Mọi sinh vật đều có khả năng nhận biết và phản hồi lại môi trường theo những cách riêng biệt.

Các em có muốn tìm hiểu về cách Vận dụng hiện tượng cảm ứng vào thực tiễn (Bài 34) để giúp cây trồng lớn nhanh và vật nuôi nghe lời không? Thầy sẽ hướng dẫn tiếp nhé!

Vận dụng hiện tượng cảm ứng ở sinh vật vào thực tiễn tập trung vào việc áp dụng những hiểu biết về phản ứng của sinh vật trước các kích thích từ môi trường để nâng cao hiệu quả trong trồng trọt, chăn nuôi và đời sống,.

1. Ứng dụng trong trồng trọt

Con người dựa vào các tính hướng của thực vật (hướng sáng, hướng nước, hướng tiếp xúc...) để tạo điều kiện cho cây sinh trưởng tốt nhất:

• Làm giàn và trụ bám: Dựa trên tính hướng tiếp xúc, người ta làm giàn cho các loại cây thân leo như mướp, bầu, bí, thiên lí hoặc làm trụ cho cây hồ tiêu giúp cây có điểm tựa để leo lên, phát triển nhanh và cho năng suất cao.
• Bảo vệ mùa màng: Lợi dụng tập tính của các loài động vật gây hại để xua đuổi hoặc tiêu diệt chúng. Ví dụ: dùng bù nhìn để đuổi chim hại cây trồng hoặc dùng đèn bẫy để thu hút và tiêu diệt các loại côn trùng gây hại như bướm, bọ xít, châu chấu.
• Chế độ chăm sóc: Điều chỉnh độ chiếu sáng, tưới nước và bón phân phù hợp với từng loại cây dựa trên nhu cầu cảm ứng khác nhau của chúng.

2. Ứng dụng trong chăn nuôi

Dựa trên những hiểu biết về tập tính học được ở động vật, con người tiến hành huấn luyện vật nuôi để hình thành những thói quen tốt:

• Xây dựng thói quen sinh hoạt: Huấn luyện vật nuôi ăn, ngủ đúng giờ; đi vệ sinh đúng nơi quy định.
• Điều khiển bằng tín hiệu: Sử dụng các âm thanh (tiếng kẻng, tiếng gõ mõ, huýt sáo) hoặc ánh sáng làm hiệu lệnh. Ví dụ: gõ mõ để trâu bò về chuồng đúng giờ, vỗ tay gọi cá đến ăn,.
• Hỗ trợ quản lý: Huấn luyện chó nghiệp vụ hoặc chó chăn cừu để giúp con người quản lý và bảo vệ đàn gia súc,.

3. Ứng dụng trong học tập và đời sống

Các thói quen ở người thực chất là những tập tính học được, được hình thành do sự lặp đi lặp lại nhiều lần trong quá trình sống:

• Hình thành thói quen tốt: Tích cực ôn tập bài cũ thường xuyên để ghi nhớ lâu; rèn luyện các thói quen như tập thể dục buổi sáng, đọc sách, chấp hành luật giao thông và đi ngủ đúng giờ.
• Loại bỏ thói quen xấu: Cần kiên trì lặp lại các hoạt động tích cực để thay thế dần các thói quen có hại như thức khuya, ngủ dậy muộn,.
• Sử dụng thực vật hỗ trợ: Trồng các loại thực vật như cây nắp ấm trong nhà để tận dụng tập tính bắt mồi của chúng giúp tiêu diệt sâu bọ, ruồi, muỗi và thanh lọc không khí.

4. Cách bón phân dựa vào tính hướng hóa?

Việc bón phân dựa vào tính hướng hóa của rễ cây là một ứng dụng quan trọng để thúc đẩy cây sinh trưởng và phát triển hiệu quả.

Dưới đây là cách vận dụng tính hướng hóa trong việc bón phân:

• Dựa trên tính hướng hóa dương của rễ: Rễ cây có phản ứng hướng tới nguồn chất dinh dưỡng (như phân đạm, lân, kali) trong đất. Khi nhận thấy có chất dinh dưỡng, các tế bào rễ sẽ sinh trưởng và kéo dài về phía đó để hấp thụ.
• Kỹ thuật bón phân để dẫn dụ bộ rễ:
  • Thay vì bón trực tiếp vào sát gốc cây, người ta thường bón phân vào các rãnh hoặc hố đào xung quanh tán cây.
  • Việc bón xa gốc hoặc bón sâu xuống dưới sẽ kích thích rễ cây thực hiện tính hướng hóa dương, giúp bộ rễ phát triển rộng hơn và đâm sâu hơn vào lòng đất để tìm kiếm nguồn thức ăn.
• Lợi ích của phương pháp này:
  • Giúp bộ rễ lan rộng, tăng diện tích tiếp xúc với đất, từ đó cây hút được nhiều nước và muối khoáng hơn để phục vụ quang hợp.
  • Giúp cây bám chắc vào đất, tăng khả năng chống chịu trước các tác động của thời tiết như gió bão.
• Lưu ý khi thực hiện: Cần kết hợp bón phân với việc tưới đủ nước và đảm bảo đất tơi xốp, vì nước là dung môi hòa tan phân bón, giúp rễ cây dễ dàng nhận biết và "hướng" tới nguồn dinh dưỡng một cách hiệu quả nhất.

Việc hiểu rõ tính hướng hóa giúp người nông dân chủ động điều khiển hướng phát triển của bộ rễ, đảm bảo cây trồng có được "nền móng" vững chắc và nguồn dinh dưỡng đầy đủ để đạt năng suất cao.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Hiện tượng cảm ứng được ứng dụng rộng rãi để tạo điều kiện tối ưu cho cây trồng và vật nuôi sinh trưởng, phát triển tốt.
• Việc hiểu rõ cơ chế cảm ứng giúp nâng cao hiệu quả học tập và xây dựng các thói quen lành mạnh cho bản thân.

1. Mục tiêu và Chuẩn bị

• Mục tiêu: Trình bày được cách làm thí nghiệm chứng minh các tính hướng của thực vật (hướng sáng, hướng nước, hướng tiếp xúc) và quan sát, ghi chép được các tập tính của động vật.
• Dụng cụ: Chậu cây, khay nhựa, que tre/gỗ, chai nhựa đục lỗ nhỏ, hộp carton, tranh ảnh/video về cảm ứng và tập tính.
• Mẫu vật: Hạt đỗ (đậu), hạt bầu, hạt bí hoặc cây non của các loài này.

2. Các thí nghiệm chứng minh ở thực vật

Thí nghiệm 1: Chứng minh tính hướng nước của rễ cây

• Cách làm: Gieo hạt đỗ vào 2 chậu đất ẩm cho đến khi cây có 3 - 5 lá. Đặt một chai nước có lỗ thủng nhỏ vào một phía của chậu thí nghiệm sao cho nước ngấm từ từ vào đất (không gây ngập úng).
• Kết quả: Sau 3 - 5 ngày, khi nhổ cây lên, các em sẽ thấy rễ cây mọc hướng về phía nguồn nước (chai nước). Điều này chứng minh rễ cây có tính hướng nước dương.

Thí nghiệm 2: Chứng minh tính hướng sáng của thân cây

• Cách làm: Úp lên 2 chậu cây non 2 hộp carton: một hộp khoét lỗ ở phía trên, một hộp khoét lỗ ở phía bên cạnh. Đặt chúng trong môi trường ánh sáng tự nhiên.
• Kết quả: Sau 3 - 5 ngày, thân cây sẽ uốn cong về phía có lỗ thủng để tiếp nhận ánh sáng. Điều này chứng minh thân cây có tính hướng sáng dương.

Quan sát tính hướng tiếp xúc

• Các em quan sát tranh ảnh hoặc video về các loài cây leo như mướp, bầu, bí. Các em sẽ thấy khi tua cuốn của chúng chạm vào giá thể (que tre, giàn), chúng sẽ quấn chặt lấy giá thể để leo lên cao.

3. Quan sát tập tính ở động vật

• Thông qua các đoạn phim hoặc hình ảnh, các em thực hiện quan sát và ghi chép lại các tập tính phổ biến như: kiếm ăn, đánh dấu lãnh thổ, chăm sóc con non, di cư hoặc sống bầy đàn.
• Ghi chép cụ thể: Tên loài, loại tập tính, mô tả hành động và ý nghĩa của tập tính đó đối với đời sống của chúng.

4. Giải đáp các câu hỏi thực hành

Câu hỏi 1: Tại sao trong thí nghiệm hướng nước, người ta lại cho nước ngấm từ từ mà không để nước ngấm nhanh ra khắp chậu?

• Giải thích: Việc cho nước ngấm từ từ ở một phía nhằm tạo ra sự chênh lệch độ ẩm trong đất (một bên ẩm, một bên khô hơn). Có như vậy, chúng ta mới quan sát rõ được phản ứng của rễ cây khi nó chủ động mọc hướng về phía có nguồn nước. Nếu nước ngấm đều khắp chậu, rễ sẽ mọc đều theo mọi hướng.

Câu hỏi 2: Trong thí nghiệm hướng sáng, nếu thường xuyên xoay chậu theo các hướng khác nhau thì kết quả sẽ như thế nào?

• Giải thích: Nếu xoay chậu thường xuyên, hướng của nguồn sáng kích thích đối với cây sẽ liên tục thay đổi. Kết quả là thân cây sẽ không uốn cong về một phía nhất định mà có xu hướng mọc thẳng hoặc mọc theo hình dạng không ổn định, vì cây không xác định được một hướng sáng cố định để phản ứng.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Rễ cây hướng tới nguồn nước (hướng nước dương) và tránh xa ánh sáng (hướng sáng âm),.
• Thân cây hướng tới nguồn sáng (hướng sáng dương),.
• Tập tính động vật rất đa dạng, giúp chúng thích nghi để sinh tồn,.

Đây là bài mở đầu của Chương IX, giúp chúng ta hiểu được cách mà một sinh vật lớn lên và thay đổi hình thái từ lúc sinh ra cho đến khi trưởng thành,.

1. Sinh trưởng và phát triển là gì?

Hai quá trình này luôn diễn ra song hành nhưng có đặc điểm khác nhau:

• Sinh trưởng: Là sự tăng về kích thước và khối lượng của cơ thể. Nguyên nhân là do sự tăng lên về số lượng và kích thước của các tế bào bên trong cơ thể,.
• Phát triển: Là một quá trình rộng hơn, bao gồm ba hiện tượng: sinh trưởng, phân hóa tế bào và phát sinh hình thái các cơ quan và cơ thể,.
• Mối quan hệ: Sinh trưởng và phát triển có mối quan hệ mật thiết, đan xen với nhau. Sinh trưởng tạo tiền đề cho phát triển, và ngược lại, phát triển lại thúc đẩy sự sinh trưởng của sinh vật.

2. Các giai đoạn sinh trưởng và phát triển

Mọi sinh vật từ khi sinh ra đến khi trưởng thành đều trải qua các giai đoạn nhất định với hình thái và kích thước khác nhau tùy loài.

• Ví dụ ở thực vật (Cây cam): Bắt đầu từ hạt $\rightarrow$ hạt nảy mầm $\rightarrow$ cây con $\rightarrow$ cây trưởng thành $\rightarrow$ ra hoa, kết quả.
• Ví dụ ở động vật (Ếch): Bắt đầu từ trứng đã thụ tinh $\rightarrow$ ấu trùng (nòng nọc) $\rightarrow$ ếch trưởng thành.

3. Mô phân sinh và sự lớn lên của thực vật

Thực vật có thể lớn lên được là nhờ hoạt động của các mô phân sinh – nhóm các tế bào chưa phân hóa và luôn duy trì khả năng phân chia,.

Có hai loại mô phân sinh chính quyết định kích thước của cây:

• Mô phân sinh đỉnh: Nằm ở đỉnh rễ và các chồi thân (chồi ngọn, chồi nách). Chức năng của nó là giúp thân, cành và rễ tăng về chiều dài,.
• Mô phân sinh bên: Giúp thân, cành và rễ tăng về chiều ngang (làm cây to ra),.
  • Lưu ý: Thực vật Một lá mầm (như lúa, tre, cỏ) thường không có mô phân sinh bên mà có mô phân sinh lóng giúp cây tăng chiều cao rất nhanh.

4. Giải đáp và Mở rộng thực tế

Câu hỏi 1: Tại sao nói sinh trưởng và phát triển không thể tách rời?

• Giải thích: Nếu một cái cây chỉ sinh trưởng (lớn lên về kích thước) mà không phát triển (phân hóa tế bào để ra hoa, kết quả) thì nó không thể hoàn thành vòng đời. Ngược lại, nếu tế bào không phân chia và lớn lên (sinh trưởng) thì cơ thể không có đủ vật chất để hình thành nên các cơ quan mới (phát triển).

Câu hỏi 2: Tại sao một số cây như cây tre lại cao lên rất nhanh trong thời gian ngắn?

• Giải thích: Đó là nhờ hoạt động của mô phân sinh lóng. Mô này nằm ở vị trí các mắt của thân cây, giúp các lóng dài ra đồng thời và nhanh chóng, khiến chiều cao của cây tăng vọt so với các loài chỉ có mô phân sinh đỉnh.

Câu hỏi 3: Tại sao khi quan sát mặt cắt ngang của một thân cây gỗ lâu năm, ta lại thấy các "vòng gỗ"?

• Giải thích (Dựa trên kiến thức bài học): Các vòng gỗ này là kết quả của sự sinh trưởng thứ cấp do mô phân sinh bên tạo ra. Qua mỗi năm, mô này phân chia tạo ra các lớp mạch gỗ mới, giúp đường kính thân cây tăng lên, tạo thành các vòng màu sắc khác nhau tương ứng với các mùa trong năm.

Câu hỏi 4: Vòng gỗ giúp xác định tuổi thọ của cây đúng không?

• Việc quan sát các vòng gỗ trên mặt cắt ngang của thân cây hoàn toàn có thể giúp chúng ta xác định được tuổi thọ của cây,.

Dưới đây là các cơ sở khoa học từ các nguồn tài liệu để giải thích hiện tượng này:

• Hoạt động của mô phân sinh bên: Thực vật lớn lên về chiều ngang (to ra) là nhờ hoạt động của mô phân sinh bên. Mô này nằm dọc theo thân và rễ, liên tục phân chia để tạo ra các lớp mạch gỗ mới qua từng năm,.
• Sự hình thành vòng gỗ: Trong quá trình sinh trưởng thứ cấp, các lớp mạch gỗ được hình thành dưới dạng các vòng đồng tâm. Mỗi vòng gỗ thường tương ứng với một chu kỳ sinh trưởng (thường là một năm) do sự thay đổi về tốc độ phân chia tế bào theo mùa hoặc điều kiện môi trường,.
• Điểm khác biệt ở một số loài: Cần lưu ý rằng không phải cây nào cũng có vòng gỗ giống nhau. Ví dụ, những cây Một lá mầm lâu năm như cây dừa hay cây cau có vòng mô phân sinh thứ cấp nằm dưới các mầm lá giúp tăng đường kính thân, đây được gọi là kiểu sinh trưởng thứ cấp phân tán.

Việc hiểu rõ về mô phân sinh giúp chúng ta không chỉ xác định được tuổi cây mà còn hiểu được cách thức cây trồng lớn lên và phát triển trong thực tiễn.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Sinh trưởng là tăng kích thước/khối lượng; Phát triển gồm sinh trưởng, phân hóa và phát sinh hình thái.
• Thực vật dài ra nhờ mô phân sinh đỉnh và to ra nhờ mô phân sinh bên.
• Mỗi sinh vật đều có một vòng đời với các giai đoạn biến đổi đặc trưng.

1. Các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển

Sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật chịu tác động của cả nhân tố bên trong (hormone) và các nhân tố bên ngoài môi trường:

• Nhiệt độ: Mỗi loài có ngưỡng nhiệt độ thích hợp. Nhiệt độ quá cao hoặc thấp đều làm chậm quá trình sinh trưởng. Ví dụ, khi trời lạnh, động vật mất nhiều năng lượng để duy trì thân nhiệt, nếu không được bổ sung thức ăn đầy đủ sẽ chậm lớn.
• Ánh sáng: Ảnh hưởng đến thời gian ra hoa của cây. Ở động vật, ánh sáng mặt trời giúp tổng hợp Vitamin D để hình thành xương và giúp động vật biến nhiệt thu nhận nhiệt lượng trong ngày lạnh.
• Nước: Là nguyên liệu cho trao đổi chất. Thiếu nước, các quá trình sống bị chậm lại hoặc ngừng trệ, sinh vật có thể chết.
• Chất dinh dưỡng: Thiếu protein, động vật sẽ chậm lớn, gầy yếu; thiếu các nguyên tố khoáng như nitrogen, cây trồng sẽ bị ức chế sinh trưởng.

2. Ứng dụng trong trồng trọt

Con người chủ động điều khiển các nhân tố để thúc đẩy cây trồng phát triển:

• Điều khiển bằng yếu tố bên ngoài: Sử dụng đèn chiếu sáng nhân tạo trong nhà kính, ủ rơm chống rét cho cây, tưới nước và bón phân hợp lý để tăng năng suất.
• Điều khiển bằng yếu tố bên trong: Sử dụng các chất kích thích nhân tạo để rễ nhanh mọc, kích thích ra hoa, tạo quả (như ở cây quất cảnh, cây đay). Ngược lại, dùng chất ức chế để bảo quản hạt giống (ngăn hành, tỏi, khoai tây nảy mầm) hoặc kìm hãm sự phát triển của thân lá để duy trì hình dáng cây cảnh,.

3. Ứng dụng trong chăn nuôi

• Xây dựng chế độ ăn uống đầy đủ, vệ sinh chuồng trại thường xuyên.
• Điều chỉnh môi trường sống: Làm chuồng theo hướng Đông Nam để đón ánh sáng, chống nóng và chống rét.
• Sử dụng các chất kích thích sinh trưởng trộn lẫn vào thức ăn để vật nuôi lớn nhanh hơn.

4. Ứng dụng trong phòng trừ sinh vật gây hại

Dựa vào hiểu biết về vòng đời của các loài gây hại để tiêu diệt chúng ở giai đoạn dễ bị tác động nhất:

• Ví dụ về muỗi: Tiêu diệt muỗi hiệu quả nhất ở giai đoạn ấu trùng (bọ gậy) bằng cách loại bỏ các vũng nước đọng, vì đây là giai đoạn chúng tập trung và dễ xử lý nhất trong vòng đời,.

Làm sao để tiêu diệt muỗi hiệu quả dựa vào vòng đời?

Dựa trên kiến thức về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật, để tiêu diệt muỗi một cách hiệu quả, chúng ta cần tác động trực tiếp vào các giai đoạn yếu thế và dễ kiểm soát nhất trong vòng đời của chúng.

• Hiểu về vòng đời của muỗi: Vòng đời của muỗi trải qua bốn giai đoạn biến đổi hình thái khác nhau bao gồm: Trứng $\rightarrow$ Ấu trùng (bọ gậy) $\rightarrow$ Nhộng $\rightarrow$ Muỗi trưởng thành. Trong đó, ba giai đoạn đầu tiên (trứng, ấu trùng, nhộng) hoàn toàn diễn ra trong môi trường nước.
• Giai đoạn tác động hiệu quả nhất: Theo các nguồn tài liệu, việc tiêu diệt muỗi ở giai đoạn ấu trùng (bọ gậy) mang lại hiệu quả cao nhất. Lý do là vì ở giai đoạn này, chúng sống tập trung trong nước, chưa thể bay đi nơi khác nên rất dễ bị tác động và xử lý hàng loạt.
• Các biện pháp thực hiện cụ thể:
  • Loại bỏ nơi đẻ trứng: Muỗi trưởng thành cần môi trường nước để duy trì nòi giống, vì vậy việc loại bỏ các vũng nước đọng, chum vại hở, hoặc các vật dụng chứa nước không cần thiết quanh nhà sẽ ngăn chặn việc muỗi đẻ trứng ngay từ đầu.
  • Tiêu diệt bọ gậy: Có thể sử dụng các biện pháp sinh học như thả cá vào các bể chứa nước lớn để cá ăn bọ gậy, hoặc sử dụng các loại hóa chất diệt bọ gậy chuyên dụng được cấp phép để làm gián đoạn vòng đời của chúng trước khi chúng trở thành muỗi trưởng thành có khả năng bay và truyền bệnh.
  • Phát quang bụi rậm: Việc giữ cho môi trường sống thông thoáng giúp hạn chế nơi trú ngụ của muỗi trưởng thành, làm giảm khả năng tiếp xúc và kích thích của chúng đối với con người.

Việc hiểu rõ cơ chế và các giai đoạn phát triển này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe gia đình mà còn là một ứng dụng thực tiễn quan trọng của việc nghiên cứu sinh trưởng và phát triển ở sinh vật vào đời sống.

Ghi nhớ quan trọng (Em có thể): Bạn có thể vận dụng kiến thức về sinh trưởng để đề xuất các giải pháp tăng chiều cao ở người, hoặc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, ánh sáng để giúp vật nuôi, cây trồng phát triển tốt nhất.

Đây là bài học thực hành giúp các em tự mình kiểm chứng và ghi lại những thay đổi kì diệu trong vòng đời của sinh vật mà chúng ta đã học ở các bài lý thuyết trước đó.

Dưới đây là các nội dung chính của buổi thực hành:

1. Mục tiêu của bài học

• Thực hành quan sát và mô tả: Giúp các em nhận biết trực quan sự thay đổi về hình thái, kích thước trong quá trình sinh trưởng và phát triển ở cả thực vật và động vật.
• Chứng minh sự sinh trưởng: Các em sẽ tự tay thực hiện thí nghiệm để thấy được sự tăng lên về chiều cao và kích thước của cây theo thời gian.

2. Chuẩn bị dụng cụ và mẫu vật

• Dụng cụ: Chai nhựa (đã qua sử dụng), đất trồng cây, bình tưới nước, thước đo (đơn vị mm), nhiệt kế, dao hoặc kéo.
• Mẫu vật thực vật: Các loại hạt có thời gian nảy mầm ngắn như hạt đậu (xanh, đen, đậu tương), hạt ngô hoặc hạt lạc.
• Mẫu vật động vật: Các video hoặc tranh ảnh chi tiết về vòng đời của muỗi, bướm, ếch đồng, cá, gà, lợn....

3. Các nội dung thực hành chính

A. Thí nghiệm quan sát sự sinh trưởng và phát triển ở thực vật

• Cách làm:
  1. Ngâm hạt trong nước ấm (khoảng $35^{\circ}C$ đến $40^{\circ}C$) từ 5 đến 10 giờ tùy loại hạt.
  2. Gieo hạt đã nảy mầm vào chậu đất, đặt nơi đủ ánh sáng và tưới nước hằng ngày.
  3. Theo dõi liên tục trong khoảng 5 đến 7 ngày.
• Yêu cầu quan sát: Đếm số lá, dùng thước đo chiều cao cây và kích thước lá hằng ngày, sau đó ghi lại số liệu vào sổ theo dõi.

B. Quan sát sự sinh trưởng và phát triển ở động vật

• Cách làm: Quan sát kĩ các tranh ảnh hoặc video về vòng đời của các loài động vật đã chuẩn bị.
• Yêu cầu quan sát:
  • Xác định rõ các giai đoạn sinh trưởng và phát triển của từng loài (ví dụ: vòng đời của bướm gồm trứng, sâu, nhộng, bướm trưởng thành).
  • Mô tả sự thay đổi về hình thái và kích thước cơ thể ở mỗi giai đoạn.
  • Chỉ ra mối quan hệ giữa sinh trưởng (lớn lên) và phát triển (biến đổi hình thái).

4. Thu hoạch và Báo cáo kết quả

Sau khi quan sát, các em cần hoàn thành các bảng số liệu sau:

• Bảng 38.1: Ghi lại tên cây trồng, chiều cao cây, số lá và kích thước lá qua các ngày theo dõi.
• Bảng 38.2: Ghi tên loài động vật, các giai đoạn phát triển và đặc điểm hình thái tương ứng.

Câu hỏi thảo luận: Sau khi hoàn thành, các em hãy thử mô tả lại quá trình hạt nảy mầm và so sánh sự khác nhau về các giai đoạn phát triển giữa các loài động vật mà mình đã quan sát nhé!

Bài thực hành này là bước đệm quan trọng để chúng ta chuyển sang Chương X: Sinh sản ở sinh vật với Bài 39 đấy. Các em có muốn mình tạo một Tailored Report (Báo cáo tùy chỉnh) mẫu để hướng dẫn cách viết báo cáo thực hành cho bài này không?

Sau khi đã tìm hiểu về cách sinh vật lớn lên ở các bài trước, chúng ta sẽ khám phá cách chúng tạo ra những thế hệ kế tiếp mà không cần đến sự kết hợp giữa "bố" và "mẹ" ở một số loài,.

1. Khái niệm về sinh sản và sinh sản vô tính

• Sinh sản: Là một trong những đặc trưng cơ bản của cơ thể sống, giúp duy trì nòi giống qua các thế hệ,. Có hai hình thức chính là sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính,.
• Sinh sản vô tính: Là hình thức sinh sản không có sự kết hợp của giao tử đực và giao tử cái,. Cơ thể con được hình thành từ một phần của cơ thể mẹ, do đó chúng có đặc điểm di truyền giống hệt mẹ,,.

2. Các hình thức sinh sản vô tính ở thực vật

Ở thực vật, hình thức phổ biến nhất là sinh sản sinh dưỡng. Đây là quá trình mà cơ thể mới được hình thành từ các cơ quan sinh dưỡng như rễ, thân, lá,,.

• Ví dụ: Sinh sản từ rễ (khoai lang), sinh sản từ lá (cây sống đời/lá bỏng), hay sinh sản từ thân bò (dâu tây),.

3. Các hình thức sinh sản vô tính ở động vật

Động vật có các hình thức sinh sản vô tính rất độc đáo:

• Nảy chồi: Một "chồi" mọc ra từ cơ thể mẹ, lớn dần rồi tách ra thành cá thể mới hoặc vẫn dính liền để tạo thành tập đoàn. Ví dụ: thủy tức, san hô,,.
• Phân mảnh: Cơ thể mẹ tách ra thành các mảnh nhỏ, mỗi mảnh sau đó phát triển thành một cơ thể mới hoàn chỉnh. Ví dụ: giun dẹp, sao biển,,.
• Trinh sản (Trinh sinh): Hiện tượng tế bào trứng không thụ tinh nhưng vẫn phát triển thành cơ thể mới. Ví dụ: ong, kiến, rệp cây,,. Ở loài ong, trứng không thụ tinh sẽ phát triển thành ong đực,.

4. Vai trò và ứng dụng thực tiễn

Sinh sản vô tính giúp duy trì các đặc tính tốt của sinh vật, nhân nhanh giống cây trồng quý hiếm và khôi phục các giống đang có nguy cơ tuyệt chủng,.

Con người đã vận dụng các cơ chế này vào sản xuất thông qua các kỹ thuật:

• Giâm cành: Cắt một đoạn thân/cành có đủ mắt, chồi cắm xuống đất ẩm để tạo cây mới (sắn, mía, các loại hoa),.
• Chiết cành: Làm cho cành ra rễ ngay trên cây rồi mới cắt đem trồng (cam, chanh, hồng xiêm),.
• Ghép cây: Gắn một bộ phận (mắt, chồi, cành) của cây này vào cây khác cùng họ để chúng tiếp tục phát triển (mít, bưởi, xoài),.
• Nuôi cấy tế bào và mô thực vật: Đây là phương pháp hiệu quả nhất, giúp tạo ra số lượng lớn cây con đồng đều, sạch bệnh trong thời gian ngắn từ các phần như củ, lá, bao phấn,,.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Sinh sản vô tính tạo ra con giống hệt mẹ mà không cần thụ tinh,.
• Thực vật sinh sản vô tính chủ yếu qua rễ, thân, lá,.
• Động vật có các hình thức: nảy chồi, phân mảnh và trinh sản,.
• Ứng dụng sinh sản vô tính mang lại hiệu quả kinh tế cao và giúp bảo tồn các nguồn gen quý,.

Các em có muốn thực hiện một Quiz (Bài kiểm tra nhanh) để củng cố kiến thức về các hình thức sinh sản vô tính này không? Thầy sẽ chuẩn bị phiếu bài tập cho các em nhé.

Nếu ở bài trước chúng ta đã biết về cách tạo ra cá thể mới từ một phần cơ thể mẹ, thì bài này sẽ giới thiệu một hình thức sinh sản phức tạp và phổ biến hơn, đòi hỏi sự kết hợp của cả "bố" và "mẹ".

1. Khái niệm Sinh sản hữu tính

• Định nghĩa: Là hình thức sinh sản tạo ra cơ thể mới thông qua sự hợp nhất giữa giao tử đực và giao tử cái để tạo thành hợp tử, sau đó hợp tử phát triển thành cơ thể mới.
• Đặc điểm: Đây là hình thức sinh sản điển hình ở thực vật có hoa và hầu hết các nhóm động vật (như lúa, ngô, cam, mèo, gà, voi...).

2. Sinh sản hữu tính ở thực vật có hoa

Thực vật có hoa thực hiện duy trì nòi giống qua các cơ quan và quá trình rất tinh vi:

• Cơ quan sinh sản: Hoa chính là cơ quan sinh sản của cây.
  • Nhị (đực): Gồm chỉ nhị và bao phấn; bao phấn chứa hạt phấn (mang giao tử đực).
  • Nhụy (cái): Gồm đầu nhụy, vòi nhụy và bầu nhụy; bầu nhụy chứa noãn (mang giao tử cái).
• Phân loại hoa:
  • Hoa lưỡng tính: Có cả nhị và nhụy trên cùng một bông hoa (hoa hồng, hoa đào, hoa ly).
  • Hoa đơn tính: Chỉ có nhị (hoa đực) hoặc nhụy (hoa cái) (hoa mướp, dưa chuột, bí).
• Quá trình sinh sản: Diễn ra qua các giai đoạn nối tiếp: Tạo giao tử $\rightarrow$ Thụ phấn $\rightarrow$ Thụ tinh $\rightarrow$ Hình thành quả và hạt.
  • Thụ phấn: Là việc hạt phấn di chuyển đến đầu nhụy nhờ gió, côn trùng hoặc con người.
  • Thụ tinh: Hạt phấn nảy mầm thành ống phấn, đưa giao tử đực vào bầu nhụy để kết hợp với giao tử cái tạo thành hợp tử.
  • Quả và hạt: Hợp tử phát triển thành phôi nằm trong hạt; noãn phát triển thành hạt; bầu nhụy phát triển thành quả chứa hạt.

3. Sinh sản hữu tính ở động vật

Quá trình này ở động vật cũng trải qua ba giai đoạn chính:

• Hình thành giao tử: Tế bào trứng (giao tử cái) và tinh trùng (giao tử đực).
• Thụ tinh: Sự kết hợp giữa trứng và tinh trùng tạo thành hợp tử.
  • Thụ tinh ngoài: Diễn ra bên ngoài cơ thể mẹ (như ở cá chép, ếch).
  • Thụ tinh trong: Diễn ra trong cơ quan sinh dục của con cái (như ở chim, thú, con người).
• Phát triển phôi: Hợp tử phân chia và phát triển thành phôi.
  • Đẻ trứng: Phôi phát triển trong trứng ở bên ngoài cơ thể mẹ (gà, vịt).
  • Đẻ con: Phôi phát triển trong cơ thể mẹ (thỏ, mèo, người).

4. Vai trò và Ứng dụng

• Vai trò: Tạo ra các cá thể mới đa dạng, giúp sinh vật thích nghi tốt hơn với môi trường luôn thay đổi.
• Ứng dụng: Con người đã tạo ra nhiều giống vật nuôi, cây trồng mới năng suất cao, chất lượng tốt bằng cách chọn lọc và lai tạo hữu tính (ví dụ: các giống lúa DT17, giống ngô lai, giống lợn lai).

5. Quá trình thụ phấn ở thực vật diễn ra thế nào?

• Quá trình thụ phấn ở thực vật có hoa là một giai đoạn quan trọng trong chu trình sinh sản hữu tính, diễn ra cụ thể như sau:

• Khái niệm: Thụ phấn là quá trình di chuyển hạt phấn (mang giao tử đực) từ bao phấn đến đầu nhụy (nơi chứa giao tử cái) của hoa.
• Các tác nhân giúp thụ phấn: Hiện tượng này có thể xảy ra nhờ các tác nhân tự nhiên như gió và côn trùng (như ong mật, bướm), hoặc do tác động trực tiếp của con người.
• Vị trí trong quá trình sinh sản: Thụ phấn là bước tiếp nối sau giai đoạn tạo giao tử và là điều kiện cần thiết để dẫn đến quá trình thụ tinh tiếp theo. Khi hạt phấn rơi trên đầu nhụy, nó sẽ nảy mầm thành ống phấn để đưa giao tử đực vào bầu nhụy.
• Ứng dụng thực tiễn: Trong trồng trọt, con người thường chủ động thực hiện thụ phấn nhân tạo cho cây để nâng cao hiệu quả đậu quả, giúp tăng năng suất quả và hạt (ví dụ như thụ phấn cho mướp, bí, hoặc các loại cây ra hoa trái vụ).

• Tóm lại, thụ phấn là bước "vận chuyển" hạt phấn đến đúng vị trí để chuẩn bị cho sự hợp nhất giữa giao tử đực và giao tử cái nhằm duy trì nòi giống của thực vật.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Sinh sản hữu tính có sự kết hợp của giao tử đực và giao tử cái.
• Ở thực vật có hoa, thụ tinh diễn ra trong bầu nhụy của hoa.
• Ở động vật, thụ tinh có thể diễn ra bên trong hoặc bên ngoài cơ thể mẹ.

Đây là bài học rất quan trọng giúp chúng ta biết cách tác động vào quá trình sinh sản của sinh vật để phục vụ nhu cầu đời sống và sản xuất.

1. Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản ở sinh vật

Quá trình sinh sản chịu tác động của hai nhóm nhân tố chính:

• Nhân tố bên trong: Bao gồm đặc điểm di truyền, tuổi của sinh vật và đặc biệt là hormone. Ví dụ: Ở người, khi đến tuổi dậy thì, các hormone FSH và LH sẽ kích thích trứng chín và rụng, báo hiệu cơ thể bắt đầu có khả năng sinh sản.
• Nhân tố bên ngoài: Ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ và chế độ dinh dưỡng là những yếu tố chủ yếu.
  • Ở thực vật: Độ ẩm và nhiệt độ không phù hợp có thể làm giảm hiệu quả thụ phấn và thụ tinh, gây ra hiện tượng hạt lép.
  • Ở động vật: Nhiệt độ môi trường quá cao hoặc thấp làm giảm quá trình sinh trứng; ví dụ cá chép chỉ đẻ ở nhiệt độ trên $15^{\circ}C$.

2. Điều hoà và Điều khiển sinh sản

• Điều hoà sinh sản: Diễn ra tự nhiên nhờ các cơ chế trong cơ thể, chủ yếu là thông qua hormone điều hoà quá trình sinh giao tử. Ở thực vật, hormone florigen kích thích sự ra hoa; ở động vật, các hormone từ tuyến yên điều khiển quá trình chín và rụng trứng.
• Điều khiển sinh sản: Con người dựa vào ảnh hưởng của hormone và các yếu tố môi trường để chủ động điều chỉnh quá trình sinh sản cho phù hợp với mục đích chăn nuôi, trồng trọt.

3. Vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Trong trồng trọt

• Sử dụng hormone và yếu tố môi trường: Thắp đèn chiếu sáng ban đêm cho cây thanh long vào mùa đông để kích thích ra hoa trái vụ.
• Thụ phấn nhân tạo: Con người trực tiếp thụ phấn cho cây hoặc bảo vệ các loài côn trùng thụ phấn tự nhiên (ong, bướm) để tăng năng suất quả và hạt.
• Tác động cơ học: Ngắt ngọn bầu, bí trước thời điểm ra hoa để kích thích phát triển nhiều chồi, nhánh giúp cây ra nhiều quả hơn.
• Tạo quả không hạt: Ngăn hiện tượng thụ phấn và sử dụng hormone để bầu nhụy phát triển thành quả không hạt (như chanh, nho, dưa hấu, bưởi).
  • Con người có thể chủ động tạo ra các loại quả không hạt (như chanh, nho, dưa hấu, bưởi, cam, táo,...) bằng cách vận dụng các kiến thức về sinh sản hữu tính trong trồng trọt theo hai bước chính sau:
  • Ngăn cản quá trình thụ phấn tự nhiên: Con người tìm cách ngăn không cho hạt phấn tiếp xúc với đầu nhụy của hoa.
  • Kích thích bầu nhụy phát triển: Sau khi ngăn thụ phấn, người ta sử dụng các loại hormone (chất kích thích) để tác động trực tiếp, khiến bầu nhụy của hoa vẫn có thể phát triển thành quả mà không cần qua quá trình thụ tinh tạo hạt.

• Việc hiểu rõ các giai đoạn của quá trình sinh sản hữu tính (thụ phấn, thụ tinh, hình thành quả và hạt) giúp chúng ta điều khiển được sự phát triển của bầu nhụy thành quả không hạt, đáp ứng nhu cầu thực phẩm và nâng cao giá trị kinh tế.

Trong chăn nuôi,

• Tăng số con: Sử dụng hormone nhân tạo kích thích trứng chín sớm và rụng nhiều; áp dụng thụ tinh nhân tạo hoặc nuôi cấy phôi (chuyển phôi từ bò mẹ có đặc điểm tốt vào các con cái khác) để tạo số lượng lớn con giống.
• Điều khiển giới tính: Sử dụng hormone hoặc lọc tách tinh trùng để tạo ra đàn con có giới tính mong muốn. Ví dụ: nuôi nhiều con đực để lấy thịt, lông; nuôi nhiều con cái để lấy trứng, sữa hoặc nhân giống nhanh.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Sinh sản chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên trong (hormone, di truyền) và bên ngoài (nhiệt độ, ánh sáng, dinh dưỡng).
• Con người có thể chủ động điều khiển quá trình này bằng cách sử dụng hormone nhân tạo và điều chỉnh các yếu tố môi trường cho phù hợp với mục tiêu sản xuất.

Các em có muốn thực hiện một Infographic tóm tắt các phương pháp điều khiển sinh sản ở cây trồng và vật nuôi để dễ ghi nhớ hơn không? Thầy sẽ giúp các em thực hiện!

Đây là bài học mang tính tổng kết, giúp các em thấy được sự liên kết chặt chẽ giữa các cấp độ tổ chức và các hoạt động sống để tạo nên một cơ thể hoàn chỉnh.

1. Mối quan hệ giữa tế bào, cơ thể sinh vật và môi trường

Mọi cơ thể sống, dù đơn bào hay đa bào, đều được cấu tạo từ tế bào. Ở cơ thể đa bào, các tế bào phân hóa thành mô, cơ quan và hệ cơ quan khác nhau nhưng luôn phối hợp nhịp nhàng để thực hiện các hoạt động sống.

• Tế bào là đơn vị cơ sở: Các hoạt động sống ở cấp độ tế bào (trao đổi chất, lớn lên, phân chia, cảm ứng) chính là cơ sở cho các hoạt động sống ở cấp độ cơ thể.
• Sự tương tác với môi trường: Cơ thể lấy nước, chất dinh dưỡng, chất khoáng và $O_2$ từ môi trường để cung cấp cho tế bào thực hiện trao đổi chất. Đồng thời, cơ thể thải $CO_2$ và các chất thải từ tế bào ra môi trường ngoài.
• Tính thống nhất: Ngược lại với tế bào, các hoạt động sống ở cấp độ cơ thể lại đóng vai trò điều khiển các hoạt động sống ở cấp độ tế bào. Sự tác động qua lại này đảm bảo cơ thể sinh vật luôn là một thể thống nhất.

2. Mối quan hệ giữa các hoạt động sống trong cơ thể

Trong một cơ thể, các quá trình sống không diễn ra độc lập mà có mối quan hệ qua lại mật thiết:

• Nguồn cung cấp năng lượng: Quá trình trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng đóng vai trò "trạm nhiên liệu", cung cấp vật chất và năng lượng để đảm bảo cho cơ thể có thể sinh trưởng, phát triển, cảm ứng và sinh sản.
• Sự tác động ngược lại: Các quá trình sinh trưởng, phát triển, cảm ứng và sinh sản cũng có tác động trở lại, ảnh hưởng đến tốc độ và hiệu quả của quá trình trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng.
• Kết quả: Mối quan hệ ràng buộc này đảm bảo sự thống nhất trong hoạt động của toàn bộ cơ thể, giúp sinh vật tồn tại và phát triển ổn định trong môi trường.

3. Góc quan sát và Vận dụng

Câu hỏi 1: Tại sao nói tế bào là đơn vị chức năng của cơ thể?

• Giải thích: Vì mọi hoạt động sống của cơ thể (như vận động, cảm ứng, sinh trưởng...) thực chất đều bắt nguồn từ các hoạt động trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng diễn ra bên trong từng tế bào. Nếu tế bào ngừng hoạt động, cơ thể cũng không thể duy trì sự sống.

Câu hỏi 2: Nếu quá trình trao đổi chất và năng lượng gặp trục trặc thì điều gì sẽ xảy ra?

• Giải thích: Khi đó, cơ thể sẽ thiếu hụt nguyên liệu và năng lượng cho các hoạt động khác. Kết quả là cây trồng/vật nuôi sẽ chậm lớn (ngừng sinh trưởng), không thể ra hoa kết quả (ngừng sinh sản) và phản ứng chậm chạp với môi trường (cảm ứng kém).

Lời khuyên từ bài học (Em có thể): Vì cơ thể là một thể thống nhất, các em nên thực hiện chế độ dinh dưỡng hợp lý kết hợp với luyện tập thể dục thể thao và sinh hoạt điều độ. Điều này giúp tất cả các hệ cơ quan và tế bào hoạt động nhịp nhàng, từ đó giúp cơ thể phát triển khỏe mạnh và cân đối.

4. Tại sao các hoạt động sống phải phối hợp với nhau?

Các hoạt động sống trong cơ thể sinh vật phải phối hợp chặt chẽ với nhau vì những lý do chính sau đây:

• Đảm bảo sự thống nhất của cơ thể: Sự phối hợp nhịp nhàng giữa các quá trình sống như trao đổi chất, chuyển hóa năng lượng, sinh trưởng, phát triển, cảm ứng và sinh sản giúp cơ thể tồn tại và phát triển như một thể thống nhất.
• Mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau về vật chất và năng lượng:
  • Quá trình trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng đóng vai trò cung cấp vật chất và năng lượng cần thiết cho tất cả các hoạt động khác như sinh trưởng, phát triển, sinh sản và cảm ứng.
  • Ngược lại, các quá trình sinh trưởng, phát triển, sinh sản và cảm ứng cũng có tác động trở lại, điều khiển tốc độ và hiệu quả của quá trình trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng trong cơ thể.
• Sự kết nối giữa các cấp độ tổ chức:
  • Các hoạt động sống ở cấp độ tế bào (trao đổi chất, lớn lên, phân chia, cảm ứng) là cơ sở cho các hoạt động sống ở cấp độ cơ thể.
  • Ngược lại, các hoạt động sống ở cấp độ cơ thể lại đóng vai trò điều khiển các hoạt động sống ở cấp độ tế bào thông qua việc cung cấp các chất cần thiết từ môi trường và phản hồi các kích thích.
• Thích nghi với môi trường: Việc phối hợp các hệ cơ quan (như hệ tiêu hóa, tuần hoàn, hô hấp, bài tiết) giúp cơ thể lấy các chất dinh dưỡng, nước và $O_2$ từ môi trường để cung cấp cho tế bào, đồng thời loại bỏ các chất thải và $CO_2$ ra ngoài, đảm bảo sự sống sót ổn định.

Tóm lại, nếu các hoạt động sống không phối hợp với nhau, cơ thể sẽ bị mất đi sự cân bằng, không thể duy trì năng lượng và vật chất cần thiết, dẫn đến việc sinh vật không thể tồn tại và phát triển bình thường.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Tế bào là đơn vị cấu tạo và chức năng của mọi cơ thể sống.
• Các hoạt động sống (trao đổi chất, sinh trưởng, cảm ứng, sinh sản) luôn liên quan mật thiết và hỗ trợ lẫn nhau.