Đây là bài học thực hành giúp các em tự mình kiểm chứng và ghi lại những thay đổi kì diệu trong vòng đời của sinh vật mà chúng ta đã học ở các bài lý thuyết trước đó.

Dưới đây là các nội dung chính của buổi thực hành:

1. Mục tiêu của bài học

• Thực hành quan sát và mô tả: Giúp các em nhận biết trực quan sự thay đổi về hình thái, kích thước trong quá trình sinh trưởng và phát triển ở cả thực vật và động vật.
• Chứng minh sự sinh trưởng: Các em sẽ tự tay thực hiện thí nghiệm để thấy được sự tăng lên về chiều cao và kích thước của cây theo thời gian.

2. Chuẩn bị dụng cụ và mẫu vật

• Dụng cụ: Chai nhựa (đã qua sử dụng), đất trồng cây, bình tưới nước, thước đo (đơn vị mm), nhiệt kế, dao hoặc kéo.
• Mẫu vật thực vật: Các loại hạt có thời gian nảy mầm ngắn như hạt đậu (xanh, đen, đậu tương), hạt ngô hoặc hạt lạc.
• Mẫu vật động vật: Các video hoặc tranh ảnh chi tiết về vòng đời của muỗi, bướm, ếch đồng, cá, gà, lợn....

3. Các nội dung thực hành chính

A. Thí nghiệm quan sát sự sinh trưởng và phát triển ở thực vật

• Cách làm:
  1. Ngâm hạt trong nước ấm (khoảng $35^{\circ}C$ đến $40^{\circ}C$) từ 5 đến 10 giờ tùy loại hạt.
  2. Gieo hạt đã nảy mầm vào chậu đất, đặt nơi đủ ánh sáng và tưới nước hằng ngày.
  3. Theo dõi liên tục trong khoảng 5 đến 7 ngày.
• Yêu cầu quan sát: Đếm số lá, dùng thước đo chiều cao cây và kích thước lá hằng ngày, sau đó ghi lại số liệu vào sổ theo dõi.

B. Quan sát sự sinh trưởng và phát triển ở động vật

• Cách làm: Quan sát kĩ các tranh ảnh hoặc video về vòng đời của các loài động vật đã chuẩn bị.
• Yêu cầu quan sát:
  • Xác định rõ các giai đoạn sinh trưởng và phát triển của từng loài (ví dụ: vòng đời của bướm gồm trứng, sâu, nhộng, bướm trưởng thành).
  • Mô tả sự thay đổi về hình thái và kích thước cơ thể ở mỗi giai đoạn.
  • Chỉ ra mối quan hệ giữa sinh trưởng (lớn lên) và phát triển (biến đổi hình thái).

4. Thu hoạch và Báo cáo kết quả

Sau khi quan sát, các em cần hoàn thành các bảng số liệu sau:

• Bảng 38.1: Ghi lại tên cây trồng, chiều cao cây, số lá và kích thước lá qua các ngày theo dõi.
• Bảng 38.2: Ghi tên loài động vật, các giai đoạn phát triển và đặc điểm hình thái tương ứng.

Câu hỏi thảo luận: Sau khi hoàn thành, các em hãy thử mô tả lại quá trình hạt nảy mầm và so sánh sự khác nhau về các giai đoạn phát triển giữa các loài động vật mà mình đã quan sát nhé!

Bài thực hành này là bước đệm quan trọng để chúng ta chuyển sang Chương X: Sinh sản ở sinh vật với Bài 39 đấy. Các em có muốn mình tạo một Tailored Report (Báo cáo tùy chỉnh) mẫu để hướng dẫn cách viết báo cáo thực hành cho bài này không?

Sau khi đã tìm hiểu về cách sinh vật lớn lên ở các bài trước, chúng ta sẽ khám phá cách chúng tạo ra những thế hệ kế tiếp mà không cần đến sự kết hợp giữa "bố" và "mẹ" ở một số loài,.

1. Khái niệm về sinh sản và sinh sản vô tính

• Sinh sản: Là một trong những đặc trưng cơ bản của cơ thể sống, giúp duy trì nòi giống qua các thế hệ,. Có hai hình thức chính là sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính,.
• Sinh sản vô tính: Là hình thức sinh sản không có sự kết hợp của giao tử đực và giao tử cái,. Cơ thể con được hình thành từ một phần của cơ thể mẹ, do đó chúng có đặc điểm di truyền giống hệt mẹ,,.

2. Các hình thức sinh sản vô tính ở thực vật

Ở thực vật, hình thức phổ biến nhất là sinh sản sinh dưỡng. Đây là quá trình mà cơ thể mới được hình thành từ các cơ quan sinh dưỡng như rễ, thân, lá,,.

• Ví dụ: Sinh sản từ rễ (khoai lang), sinh sản từ lá (cây sống đời/lá bỏng), hay sinh sản từ thân bò (dâu tây),.

3. Các hình thức sinh sản vô tính ở động vật

Động vật có các hình thức sinh sản vô tính rất độc đáo:

• Nảy chồi: Một "chồi" mọc ra từ cơ thể mẹ, lớn dần rồi tách ra thành cá thể mới hoặc vẫn dính liền để tạo thành tập đoàn. Ví dụ: thủy tức, san hô,,.
• Phân mảnh: Cơ thể mẹ tách ra thành các mảnh nhỏ, mỗi mảnh sau đó phát triển thành một cơ thể mới hoàn chỉnh. Ví dụ: giun dẹp, sao biển,,.
• Trinh sản (Trinh sinh): Hiện tượng tế bào trứng không thụ tinh nhưng vẫn phát triển thành cơ thể mới. Ví dụ: ong, kiến, rệp cây,,. Ở loài ong, trứng không thụ tinh sẽ phát triển thành ong đực,.

4. Vai trò và ứng dụng thực tiễn

Sinh sản vô tính giúp duy trì các đặc tính tốt của sinh vật, nhân nhanh giống cây trồng quý hiếm và khôi phục các giống đang có nguy cơ tuyệt chủng,.

Con người đã vận dụng các cơ chế này vào sản xuất thông qua các kỹ thuật:

• Giâm cành: Cắt một đoạn thân/cành có đủ mắt, chồi cắm xuống đất ẩm để tạo cây mới (sắn, mía, các loại hoa),.
• Chiết cành: Làm cho cành ra rễ ngay trên cây rồi mới cắt đem trồng (cam, chanh, hồng xiêm),.
• Ghép cây: Gắn một bộ phận (mắt, chồi, cành) của cây này vào cây khác cùng họ để chúng tiếp tục phát triển (mít, bưởi, xoài),.
• Nuôi cấy tế bào và mô thực vật: Đây là phương pháp hiệu quả nhất, giúp tạo ra số lượng lớn cây con đồng đều, sạch bệnh trong thời gian ngắn từ các phần như củ, lá, bao phấn,,.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Sinh sản vô tính tạo ra con giống hệt mẹ mà không cần thụ tinh,.
• Thực vật sinh sản vô tính chủ yếu qua rễ, thân, lá,.
• Động vật có các hình thức: nảy chồi, phân mảnh và trinh sản,.
• Ứng dụng sinh sản vô tính mang lại hiệu quả kinh tế cao và giúp bảo tồn các nguồn gen quý,.

Các em có muốn thực hiện một Quiz (Bài kiểm tra nhanh) để củng cố kiến thức về các hình thức sinh sản vô tính này không? Thầy sẽ chuẩn bị phiếu bài tập cho các em nhé.

Nếu ở bài trước chúng ta đã biết về cách tạo ra cá thể mới từ một phần cơ thể mẹ, thì bài này sẽ giới thiệu một hình thức sinh sản phức tạp và phổ biến hơn, đòi hỏi sự kết hợp của cả "bố" và "mẹ".

1. Khái niệm Sinh sản hữu tính

• Định nghĩa: Là hình thức sinh sản tạo ra cơ thể mới thông qua sự hợp nhất giữa giao tử đực và giao tử cái để tạo thành hợp tử, sau đó hợp tử phát triển thành cơ thể mới.
• Đặc điểm: Đây là hình thức sinh sản điển hình ở thực vật có hoa và hầu hết các nhóm động vật (như lúa, ngô, cam, mèo, gà, voi...).

2. Sinh sản hữu tính ở thực vật có hoa

Thực vật có hoa thực hiện duy trì nòi giống qua các cơ quan và quá trình rất tinh vi:

• Cơ quan sinh sản: Hoa chính là cơ quan sinh sản của cây.
  • Nhị (đực): Gồm chỉ nhị và bao phấn; bao phấn chứa hạt phấn (mang giao tử đực).
  • Nhụy (cái): Gồm đầu nhụy, vòi nhụy và bầu nhụy; bầu nhụy chứa noãn (mang giao tử cái).
• Phân loại hoa:
  • Hoa lưỡng tính: Có cả nhị và nhụy trên cùng một bông hoa (hoa hồng, hoa đào, hoa ly).
  • Hoa đơn tính: Chỉ có nhị (hoa đực) hoặc nhụy (hoa cái) (hoa mướp, dưa chuột, bí).
• Quá trình sinh sản: Diễn ra qua các giai đoạn nối tiếp: Tạo giao tử $\rightarrow$ Thụ phấn $\rightarrow$ Thụ tinh $\rightarrow$ Hình thành quả và hạt.
  • Thụ phấn: Là việc hạt phấn di chuyển đến đầu nhụy nhờ gió, côn trùng hoặc con người.
  • Thụ tinh: Hạt phấn nảy mầm thành ống phấn, đưa giao tử đực vào bầu nhụy để kết hợp với giao tử cái tạo thành hợp tử.
  • Quả và hạt: Hợp tử phát triển thành phôi nằm trong hạt; noãn phát triển thành hạt; bầu nhụy phát triển thành quả chứa hạt.

3. Sinh sản hữu tính ở động vật

Quá trình này ở động vật cũng trải qua ba giai đoạn chính:

• Hình thành giao tử: Tế bào trứng (giao tử cái) và tinh trùng (giao tử đực).
• Thụ tinh: Sự kết hợp giữa trứng và tinh trùng tạo thành hợp tử.
  • Thụ tinh ngoài: Diễn ra bên ngoài cơ thể mẹ (như ở cá chép, ếch).
  • Thụ tinh trong: Diễn ra trong cơ quan sinh dục của con cái (như ở chim, thú, con người).
• Phát triển phôi: Hợp tử phân chia và phát triển thành phôi.
  • Đẻ trứng: Phôi phát triển trong trứng ở bên ngoài cơ thể mẹ (gà, vịt).
  • Đẻ con: Phôi phát triển trong cơ thể mẹ (thỏ, mèo, người).

4. Vai trò và Ứng dụng

• Vai trò: Tạo ra các cá thể mới đa dạng, giúp sinh vật thích nghi tốt hơn với môi trường luôn thay đổi.
• Ứng dụng: Con người đã tạo ra nhiều giống vật nuôi, cây trồng mới năng suất cao, chất lượng tốt bằng cách chọn lọc và lai tạo hữu tính (ví dụ: các giống lúa DT17, giống ngô lai, giống lợn lai).

5. Quá trình thụ phấn ở thực vật diễn ra thế nào?

• Quá trình thụ phấn ở thực vật có hoa là một giai đoạn quan trọng trong chu trình sinh sản hữu tính, diễn ra cụ thể như sau:

• Khái niệm: Thụ phấn là quá trình di chuyển hạt phấn (mang giao tử đực) từ bao phấn đến đầu nhụy (nơi chứa giao tử cái) của hoa.
• Các tác nhân giúp thụ phấn: Hiện tượng này có thể xảy ra nhờ các tác nhân tự nhiên như gió và côn trùng (như ong mật, bướm), hoặc do tác động trực tiếp của con người.
• Vị trí trong quá trình sinh sản: Thụ phấn là bước tiếp nối sau giai đoạn tạo giao tử và là điều kiện cần thiết để dẫn đến quá trình thụ tinh tiếp theo. Khi hạt phấn rơi trên đầu nhụy, nó sẽ nảy mầm thành ống phấn để đưa giao tử đực vào bầu nhụy.
• Ứng dụng thực tiễn: Trong trồng trọt, con người thường chủ động thực hiện thụ phấn nhân tạo cho cây để nâng cao hiệu quả đậu quả, giúp tăng năng suất quả và hạt (ví dụ như thụ phấn cho mướp, bí, hoặc các loại cây ra hoa trái vụ).

• Tóm lại, thụ phấn là bước "vận chuyển" hạt phấn đến đúng vị trí để chuẩn bị cho sự hợp nhất giữa giao tử đực và giao tử cái nhằm duy trì nòi giống của thực vật.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Sinh sản hữu tính có sự kết hợp của giao tử đực và giao tử cái.
• Ở thực vật có hoa, thụ tinh diễn ra trong bầu nhụy của hoa.
• Ở động vật, thụ tinh có thể diễn ra bên trong hoặc bên ngoài cơ thể mẹ.

Đây là bài học rất quan trọng giúp chúng ta biết cách tác động vào quá trình sinh sản của sinh vật để phục vụ nhu cầu đời sống và sản xuất.

1. Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản ở sinh vật

Quá trình sinh sản chịu tác động của hai nhóm nhân tố chính:

• Nhân tố bên trong: Bao gồm đặc điểm di truyền, tuổi của sinh vật và đặc biệt là hormone. Ví dụ: Ở người, khi đến tuổi dậy thì, các hormone FSH và LH sẽ kích thích trứng chín và rụng, báo hiệu cơ thể bắt đầu có khả năng sinh sản.
• Nhân tố bên ngoài: Ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ và chế độ dinh dưỡng là những yếu tố chủ yếu.
  • Ở thực vật: Độ ẩm và nhiệt độ không phù hợp có thể làm giảm hiệu quả thụ phấn và thụ tinh, gây ra hiện tượng hạt lép.
  • Ở động vật: Nhiệt độ môi trường quá cao hoặc thấp làm giảm quá trình sinh trứng; ví dụ cá chép chỉ đẻ ở nhiệt độ trên $15^{\circ}C$.

2. Điều hoà và Điều khiển sinh sản

• Điều hoà sinh sản: Diễn ra tự nhiên nhờ các cơ chế trong cơ thể, chủ yếu là thông qua hormone điều hoà quá trình sinh giao tử. Ở thực vật, hormone florigen kích thích sự ra hoa; ở động vật, các hormone từ tuyến yên điều khiển quá trình chín và rụng trứng.
• Điều khiển sinh sản: Con người dựa vào ảnh hưởng của hormone và các yếu tố môi trường để chủ động điều chỉnh quá trình sinh sản cho phù hợp với mục đích chăn nuôi, trồng trọt.

3. Vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Trong trồng trọt

• Sử dụng hormone và yếu tố môi trường: Thắp đèn chiếu sáng ban đêm cho cây thanh long vào mùa đông để kích thích ra hoa trái vụ.
• Thụ phấn nhân tạo: Con người trực tiếp thụ phấn cho cây hoặc bảo vệ các loài côn trùng thụ phấn tự nhiên (ong, bướm) để tăng năng suất quả và hạt.
• Tác động cơ học: Ngắt ngọn bầu, bí trước thời điểm ra hoa để kích thích phát triển nhiều chồi, nhánh giúp cây ra nhiều quả hơn.
• Tạo quả không hạt: Ngăn hiện tượng thụ phấn và sử dụng hormone để bầu nhụy phát triển thành quả không hạt (như chanh, nho, dưa hấu, bưởi).
  • Con người có thể chủ động tạo ra các loại quả không hạt (như chanh, nho, dưa hấu, bưởi, cam, táo,...) bằng cách vận dụng các kiến thức về sinh sản hữu tính trong trồng trọt theo hai bước chính sau:
  • Ngăn cản quá trình thụ phấn tự nhiên: Con người tìm cách ngăn không cho hạt phấn tiếp xúc với đầu nhụy của hoa.
  • Kích thích bầu nhụy phát triển: Sau khi ngăn thụ phấn, người ta sử dụng các loại hormone (chất kích thích) để tác động trực tiếp, khiến bầu nhụy của hoa vẫn có thể phát triển thành quả mà không cần qua quá trình thụ tinh tạo hạt.

• Việc hiểu rõ các giai đoạn của quá trình sinh sản hữu tính (thụ phấn, thụ tinh, hình thành quả và hạt) giúp chúng ta điều khiển được sự phát triển của bầu nhụy thành quả không hạt, đáp ứng nhu cầu thực phẩm và nâng cao giá trị kinh tế.

Trong chăn nuôi,

• Tăng số con: Sử dụng hormone nhân tạo kích thích trứng chín sớm và rụng nhiều; áp dụng thụ tinh nhân tạo hoặc nuôi cấy phôi (chuyển phôi từ bò mẹ có đặc điểm tốt vào các con cái khác) để tạo số lượng lớn con giống.
• Điều khiển giới tính: Sử dụng hormone hoặc lọc tách tinh trùng để tạo ra đàn con có giới tính mong muốn. Ví dụ: nuôi nhiều con đực để lấy thịt, lông; nuôi nhiều con cái để lấy trứng, sữa hoặc nhân giống nhanh.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Sinh sản chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên trong (hormone, di truyền) và bên ngoài (nhiệt độ, ánh sáng, dinh dưỡng).
• Con người có thể chủ động điều khiển quá trình này bằng cách sử dụng hormone nhân tạo và điều chỉnh các yếu tố môi trường cho phù hợp với mục tiêu sản xuất.

Các em có muốn thực hiện một Infographic tóm tắt các phương pháp điều khiển sinh sản ở cây trồng và vật nuôi để dễ ghi nhớ hơn không? Thầy sẽ giúp các em thực hiện!

Đây là bài học mang tính tổng kết, giúp các em thấy được sự liên kết chặt chẽ giữa các cấp độ tổ chức và các hoạt động sống để tạo nên một cơ thể hoàn chỉnh.

1. Mối quan hệ giữa tế bào, cơ thể sinh vật và môi trường

Mọi cơ thể sống, dù đơn bào hay đa bào, đều được cấu tạo từ tế bào. Ở cơ thể đa bào, các tế bào phân hóa thành mô, cơ quan và hệ cơ quan khác nhau nhưng luôn phối hợp nhịp nhàng để thực hiện các hoạt động sống.

• Tế bào là đơn vị cơ sở: Các hoạt động sống ở cấp độ tế bào (trao đổi chất, lớn lên, phân chia, cảm ứng) chính là cơ sở cho các hoạt động sống ở cấp độ cơ thể.
• Sự tương tác với môi trường: Cơ thể lấy nước, chất dinh dưỡng, chất khoáng và $O_2$ từ môi trường để cung cấp cho tế bào thực hiện trao đổi chất. Đồng thời, cơ thể thải $CO_2$ và các chất thải từ tế bào ra môi trường ngoài.
• Tính thống nhất: Ngược lại với tế bào, các hoạt động sống ở cấp độ cơ thể lại đóng vai trò điều khiển các hoạt động sống ở cấp độ tế bào. Sự tác động qua lại này đảm bảo cơ thể sinh vật luôn là một thể thống nhất.

2. Mối quan hệ giữa các hoạt động sống trong cơ thể

Trong một cơ thể, các quá trình sống không diễn ra độc lập mà có mối quan hệ qua lại mật thiết:

• Nguồn cung cấp năng lượng: Quá trình trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng đóng vai trò "trạm nhiên liệu", cung cấp vật chất và năng lượng để đảm bảo cho cơ thể có thể sinh trưởng, phát triển, cảm ứng và sinh sản.
• Sự tác động ngược lại: Các quá trình sinh trưởng, phát triển, cảm ứng và sinh sản cũng có tác động trở lại, ảnh hưởng đến tốc độ và hiệu quả của quá trình trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng.
• Kết quả: Mối quan hệ ràng buộc này đảm bảo sự thống nhất trong hoạt động của toàn bộ cơ thể, giúp sinh vật tồn tại và phát triển ổn định trong môi trường.

3. Góc quan sát và Vận dụng

Câu hỏi 1: Tại sao nói tế bào là đơn vị chức năng của cơ thể?

• Giải thích: Vì mọi hoạt động sống của cơ thể (như vận động, cảm ứng, sinh trưởng...) thực chất đều bắt nguồn từ các hoạt động trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng diễn ra bên trong từng tế bào. Nếu tế bào ngừng hoạt động, cơ thể cũng không thể duy trì sự sống.

Câu hỏi 2: Nếu quá trình trao đổi chất và năng lượng gặp trục trặc thì điều gì sẽ xảy ra?

• Giải thích: Khi đó, cơ thể sẽ thiếu hụt nguyên liệu và năng lượng cho các hoạt động khác. Kết quả là cây trồng/vật nuôi sẽ chậm lớn (ngừng sinh trưởng), không thể ra hoa kết quả (ngừng sinh sản) và phản ứng chậm chạp với môi trường (cảm ứng kém).

Lời khuyên từ bài học (Em có thể): Vì cơ thể là một thể thống nhất, các em nên thực hiện chế độ dinh dưỡng hợp lý kết hợp với luyện tập thể dục thể thao và sinh hoạt điều độ. Điều này giúp tất cả các hệ cơ quan và tế bào hoạt động nhịp nhàng, từ đó giúp cơ thể phát triển khỏe mạnh và cân đối.

4. Tại sao các hoạt động sống phải phối hợp với nhau?

Các hoạt động sống trong cơ thể sinh vật phải phối hợp chặt chẽ với nhau vì những lý do chính sau đây:

• Đảm bảo sự thống nhất của cơ thể: Sự phối hợp nhịp nhàng giữa các quá trình sống như trao đổi chất, chuyển hóa năng lượng, sinh trưởng, phát triển, cảm ứng và sinh sản giúp cơ thể tồn tại và phát triển như một thể thống nhất.
• Mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau về vật chất và năng lượng:
  • Quá trình trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng đóng vai trò cung cấp vật chất và năng lượng cần thiết cho tất cả các hoạt động khác như sinh trưởng, phát triển, sinh sản và cảm ứng.
  • Ngược lại, các quá trình sinh trưởng, phát triển, sinh sản và cảm ứng cũng có tác động trở lại, điều khiển tốc độ và hiệu quả của quá trình trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng trong cơ thể.
• Sự kết nối giữa các cấp độ tổ chức:
  • Các hoạt động sống ở cấp độ tế bào (trao đổi chất, lớn lên, phân chia, cảm ứng) là cơ sở cho các hoạt động sống ở cấp độ cơ thể.
  • Ngược lại, các hoạt động sống ở cấp độ cơ thể lại đóng vai trò điều khiển các hoạt động sống ở cấp độ tế bào thông qua việc cung cấp các chất cần thiết từ môi trường và phản hồi các kích thích.
• Thích nghi với môi trường: Việc phối hợp các hệ cơ quan (như hệ tiêu hóa, tuần hoàn, hô hấp, bài tiết) giúp cơ thể lấy các chất dinh dưỡng, nước và $O_2$ từ môi trường để cung cấp cho tế bào, đồng thời loại bỏ các chất thải và $CO_2$ ra ngoài, đảm bảo sự sống sót ổn định.

Tóm lại, nếu các hoạt động sống không phối hợp với nhau, cơ thể sẽ bị mất đi sự cân bằng, không thể duy trì năng lượng và vật chất cần thiết, dẫn đến việc sinh vật không thể tồn tại và phát triển bình thường.

Ghi nhớ quan trọng (Em đã học):

• Tế bào là đơn vị cấu tạo và chức năng của mọi cơ thể sống.
• Các hoạt động sống (trao đổi chất, sinh trưởng, cảm ứng, sinh sản) luôn liên quan mật thiết và hỗ trợ lẫn nhau.