📖 Bài 19: Dãy hoạt động hoá học - lớp 9

1. Xây dựng dãy hoạt động hoá học

• Thông qua nhiều thí nghiệm (như cho kim loại phản ứng với nước, dung dịch acid, dung dịch muối), các nhà khoa học có thể sắp xếp các kim loại thành một dãy theo thứ tự khả năng phản ứng giảm dần. Dãy này được gọi là dãy hoạt động hoá học.
• Dãy hoạt động hoá học của một số kim loại phổ biến là: K, Na, Ca, Mg, Al, Zn, Fe, Pb, H, Cu, Ag, Au.
• Mẹo ghi nhớ vui (dành cho học sinh): Khi Nào Cần May Áo Giáp Sắt Phải Hỏi Cửa Á Phi (Âu).

2. Ý nghĩa của dãy hoạt động hoá học Dãy hoạt động hoá học cho biết 3 tính chất cực kì quan trọng để dự đoán phản ứng:

1. Mức độ hoạt động hoá học giảm dần từ trái sang phải. (K là mạnh nhất, Au là yếu nhất).
2. Tác dụng với acid: Các kim loại đứng trước H mới có thể phản ứng với dung dịch acid (như $H_2SO_4$ loãng, HCl...) để giải phóng khí hydrogen ($H_2$).
3. Tác dụng với dung dịch muối: Kim loại đứng trước (ngoại trừ các kim loại phản ứng với nước như K, Na, Ca,...) có thể đẩy kim loại đứng sau ra khỏi dung dịch muối của chúng.

3. Em đã học

Từ bài học này, em cần ghi nhớ các điểm cốt lõi:

• Dãy hoạt động hoá học được xây dựng từ thực nghiệm: K, Na, Ca, Mg, Al, Zn, Fe, Pb, H, Cu, Ag, Au.
• Ý nghĩa của dãy hoạt động hoá học:
  • Từ trái sang phải, mức độ hoạt động hoá học giảm dần.
  • Các kim loại hoạt động hoá học mạnh như K, Na, Ca,... tác dụng được với nước ở điều kiện thường, giải phóng khí hydrogen.
  • Kim loại đứng trước H có thể tác dụng với dung dịch acid, giải phóng khí hydrogen.
  • Kim loại đứng trước (trừ K, Na, Ca,...) có thể đẩy kim loại đứng sau ra khỏi dung dịch muối.

4. Em có thể

• Dự đoán được phản ứng hoá học của các kim loại với nước, dung dịch acid, dung dịch muối,....

5. Ví dụ thực tế ứng dụng kiến thức

• Tại sao Vàng (Au), Bạc (Ag) lại được dùng làm đồ trang sức và có giá trị cao? Nhìn vào dãy hoạt động hoá học, em sẽ thấy Ag và Au nằm ở tận cùng bên phải, đứng sau H. Điều này có nghĩa là chúng hoạt động hoá học cực kì yếu, không bị oxi hoá bởi không khí, không phản ứng với nước hay các acid thông thường. Nhờ vậy, vàng và bạc luôn giữ được vẻ sáng bóng lấp lánh hàng trăm năm mà không bị gỉ sét.
• Không dùng nồi Nhôm (Al) để đựng canh chua lâu ngày: Nhôm (Al) đứng trước H trong dãy hoạt động hoá học, nên nó có khả năng phản ứng với các acid. Trong canh chua, dưa muối có chứa nhiều acid hữu cơ (như acid lactic, acid acetic). Nếu đựng trong nồi nhôm lâu ngày, nhôm sẽ bị acid hoà tan một phần, vừa làm hỏng nồi vừa ráng trộn nhôm vào thức ăn gây hại cho sức khoẻ.
• Ứng dụng bảo vệ vỏ tàu biển (Mẹo chống ăn mòn kim loại): Vỏ tàu biển thường làm bằng thép (thành phần chính là Sắt - Fe) và rất dễ bị gỉ sét khi ngâm trong nước biển. Để bảo vệ vỏ tàu, các kĩ sư thường gắn những tấm Kẽm (Zn) ở phần vỏ ngập dưới nước. Theo dãy hoạt động, Zn đứng trước Fe nên Zn hoạt động mạnh hơn. Kẽm sẽ bị nước biển ăn mòn thay cho Sắt. Người ta gọi đây là phương pháp "vật hi sinh", thỉnh thoảng chỉ cần thay các tấm kẽm mới là vỏ tàu vẫn nguyên vẹn.