📖 Bài 16: Vòng năng lượng trên Trái Đất. Năng lượng hoá thạch - lớp 9

1. Các khái niệm

A. Vòng năng lượng trên Trái Đất Năng lượng mặt trời là nguồn gốc của hầu hết các dạng năng lượng trên Trái Đất, duy trì sự sống và các vòng tuần hoàn tự nhiên.

• Vòng năng lượng giữa các vật sống: Năng lượng mặt trời được thực vật hấp thụ qua quang hợp để tạo ra chất hữu cơ. Động vật ăn thực vật (hoặc ăn động vật khác) để lấy năng lượng sinh trưởng. Khi sinh vật chết đi, bị phân huỷ thành các chất vô cơ, một phần nhỏ tích tụ hàng triệu năm biến thành nhiên liệu hoá thạch.
• Vòng năng lượng theo vòng tuần hoàn của nước: Năng lượng mặt trời làm nước bốc hơi tạo thành mây, gây ra mưa, cung cấp nước cho các dòng sông. Sự chênh lệch nhiệt độ do mặt trời chiếu sáng cũng tạo ra gió và các dòng hải lưu. Do đó, năng lượng gió, năng lượng thuỷ điện, dòng chảy đều bắt nguồn từ Mặt Trời.

B. Năng lượng hoá thạch

• Nguồn gốc: Bao gồm than đá, dầu mỏ và khí thiên nhiên, được hình thành từ việc phân huỷ xác các sinh vật (động thực vật) bị chôn vùi dưới lớp trầm tích qua hàng triệu năm dưới áp suất và nhiệt độ cao.
• Ưu điểm: Có khả năng khai thác với khối lượng lớn, dễ vận chuyển, công nghệ chuyển hoá thành điện năng hay nhiệt năng đã rất phát triển với chi phí rẻ.
• Nhược điểm: Là nguồn năng lượng không tái tạo (đang cạn kiệt nhanh chóng). Việc đốt nhiên liệu hoá thạch thải ra nhiều khí độc hại (CO2, NO2, SO2) gây ô nhiễm môi trường, hiệu ứng nhà kính, biến đổi khí hậu và mưa acid.

C. Yếu tố ảnh hưởng đến giá nhiên liệu hoá thạch Giá nhiên liệu hoá thạch (như giá xăng, dầu) bị chi phối bởi nhiều yếu tố: chi phí thăm dò, khai thác, vận chuyển, lọc hoá dầu, chi phí bảo vệ môi trường (thuế môi trường), cung cầu thị trường và chính sách của các quốc gia.

2. Em đã học

Từ bài học này, em cần ghi nhớ:

• Vòng năng lượng giữa các vật sống và vòng năng lượng theo vòng tuần hoàn của nước... chứng tỏ các dạng năng lượng này đều bắt nguồn từ Mặt Trời.
• Ưu điểm của năng lượng hoá thạch là dễ khai thác lượng lớn, vận chuyển dễ, công nghệ dùng chi phí rẻ.
• Nhược điểm là gây ô nhiễm môi trường nặng nề (phát thải khí gây hiệu ứng nhà kính) và đang cạn kiệt.
• Giá nhiên liệu phụ thuộc vào: chi phí khai thác, vận chuyển, lưu kho, thuế môi trường,...

3. Em có thể

• Giải thích được năng lượng từ gió, dòng chảy (thuỷ điện) trong vòng tuần hoàn nước thực chất đến từ Mặt Trời.
• Lấy được ví dụ về việc đốt than, xăng, dầu gây ô nhiễm môi trường trong cuộc sống hằng ngày (khói xe cộ, khói nhà máy nhiệt điện...).

4. Ví dụ thực tế ứng dụng kiến thức

• Tại sao năng lượng Gió và Thuỷ điện thực chất là Năng lượng Mặt Trời? Đôi khi ta nghĩ sức gió và sức nước là tự nhiên, nhưng thực tế, nếu không có sức nóng của Mặt Trời chiếu xuống Trái Đất làm chênh lệch nhiệt độ thì không khí sẽ không chuyển động (không có gió). Tương tự, nếu Mặt Trời không làm nước bốc hơi lên cao tạo thành mây và mưa dội xuống các vùng núi cao, thì sẽ không có dòng chảy của các con sông đổ về chỗ thấp để làm quay tuabin thuỷ điện.
• Vì sao gọi là "Năng lượng Hoá thạch"? Từ "hoá thạch" thường làm ta nghĩ đến xương khủng long. Thực chất, dầu mỏ hay than đá chính là "xác" của những cánh rừng cổ đại, những loài sinh vật phù du, động vật biển khổng lồ tồn tại trước cả thời khủng long. Khi chúng ta đổ xăng để chạy xe, về mặt bản chất, ta đang sử dụng "năng lượng mặt trời" đã được thực vật/động vật hấp thụ và lưu trữ từ hàng trăm triệu năm trước.
• Xu hướng xe điện (EV) hiện nay: Việc đốt nhiên liệu hoá thạch (như xăng xe máy, ô tô) thải ra rất nhiều khí nhà kính (CO2, NO2). Đây là nguyên nhân chính khiến Trái Đất nóng lên và thời tiết cực đoan. Đó là lí do vì sao các quốc gia và các hãng xe (như VinFast, Tesla) đang chuyển dịch mạnh mẽ sang sản xuất xe điện, nhằm giảm sự phụ thuộc vào năng lượng hoá thạch và bảo vệ môi trường sinh thái.